فصل اول: عوامل اقلیمی

   یک امر کلی که تقریباً در رابطه با کلیه ساختارهای سنتی ایران صدق می کند، همگونی آنها و محیط مسکونی با عوامل اقلیمی است. این مطلب را در سواحل دریای خزر، کرانه خلیج فارس و دریای عمان، دامنه قلل مرتفع و حاشیه کویر مرکزی می توان به وضوح مشاهده نمود. بافت شهری، فرم بنا و نوع مصالح در هر یک از این مناطق در تطبیق کامل با شرایط اقلیمی می باشند.

  عواملی که بر شرایط اقلیمی یک منطقه تأثیر می گذارد شامل زاویه تابش خورشید، عرض جغرافیایی یعنی دوری یا نزدیکی از خط استوا، شدت جریان و جهت بادهای فصلی، وجود آب،رطوبت و گیاه در منطقه و بالاخره ارتفاع از سطح دریا و ناهمواریهای سطح زمین است که در اینجا اهمیت هر یک توضیح داده خواهد شد.

 

1-1- خورشید

کره زمین دارای محور دوران ثابتی است که نسبت به خط عمود بر صفحه گردش زمین به دور خورشید ⁰5/23 درجه انحراف دارد. از آنجائیکه این انحراف محور، نقاط مختلفی از کره زمین را در فصول مختلف مقابل خورشید قرار می دهد، لذا حرارت و آب و هوای کره زمین در هر منطقه بنابر زاویه تابش خورشید نسبت به زمین فرق می کند و این مطلب باعث ایجاد فصول مختلف در هر ناحیه از کره ارض می شود.(شکل 1-1)

شکل 1-1-جهت محور کره زمین نسبت به خورشید در فصول مختلف

در اول دیماه نقطه جنوبی محور یعنی قطب جنوب رو به خورشید است و نیمکره جنوبی در فصل تابستان قرار می گیرد. در اول فروردین و اول مهر ماه نقاط جنوبی و شمالی محور نسبت به خورشید به صورت موازی قرار می گیرند و شب و روز در هر دو نیمکره مساوی هستند یعنی دوازده ساعت روز و دوازده ساعت شب می باشد. در این حالت هر دو نیمکره نسبت به خورشید در حالت اعتدال قرار دارند که یکی در"اعتدال بهاری" و دیگری در "اعتدال پاییزی" است. در اول تیر ماه نقطه شمالی محور یعنی قطب شمال رو به خورشید است و نیمکره شمالی در فصل تابستان و نیمکره جنوبی در فصل زمستان می باشد که اولی را «انقلاب تابستانی» و دومی را «انقلاب زمستانی» گویند.

به دلیل انحراف محور زمین؛ زاویه تابش آفتاب نسبت به زمین و همچنین مکان طلوع و غروب آفتاب در فصول مختلف فرق می کند(شکل 2-1).

شکل 2-1- محل و موقعیت طلوع و غروب آفتاب در ماههای مختلف سال برای شهر تهران(عرض جغرافیایی ⁰ 5/35- نیمکره شمالی).

به عنوان مثال در شهر تهران آفتاب زمستان از سمت جنوب شرقی طلوع و در جنوب غربی غروب می کند. جهت مشخص نمودن موقعیت خورشید در ساعات مختلف روز و فصول گوناگون، باید زاویه تابش و جهت تابش آفتاب مشخص باشد.

زاویه تابش:زاویه ای است که شعاع تابش خورشید با تصویر آن بر روی سطح زمین می سازد ( از صفر تا نود درجه).

جهت تابش: زاویه ای است که تصویر شعاع تابش خورشید بر روی زمین با خط شمال و جنوب می سازد. شمال صفر درجه و جنوب صد و هشتاد درجه در نظر گرفته شده است.

  زاویه تابش آفتاب در زمستان کمتر و در تابستان بیشتر است. برای شهر تهران که در نیمکره شمالی واقع شده، زاویه تابش آفتاب هنگام ظهر در ماههای مختلف سال مطابق جدول 1-1 می باشد.

جدول1-1-زاویه تابش آفتاب هنگام ظهر در ماههای مختلف سال برای شهر تهران

  چنانچه از این جدول مشخص می شود، زاویه تابش آفتاب در تابستان هنگام ظهر تقریباً عمودی است ولی در زمستان آفتاب با زاویه کمتری می تابد. از این خاصیت در ضلع جنوبی ساختمان می توان استفاده کرد. با قرار دادن یک سایه بان بالای پنجره های این ضلع، می توان از ورود تابش آفتاب و گرم شدن ساختمان در تابستان جلوگیری نمود.اما در فصل زمستان که احتیاج به حرارت خورشید می باشد، به دلیل اینکه زاویه تابش آفتاب کمتر است، تابش خورشید به داخل اطاق نفوذ می کند(شکل 3-1).

شکل 3-1- استفاده از تابش آفتاب در زمستان و جلوگیری از تابش آن در تابستان توسط سایه بان بر روی پنجره جنوبی.

  قرار دادن اکثر بازشو ها و پنجره های بزرگ در قسمت جنوبی ساختمان و حفاظت از این پنجره ها در مقابل آفتاب تابستان به وسیله سایه بان و یا ایوان از خصوصیات اکثر ساختمانهای سنتی و جدید ایران است.

  توجه به دیوار جنوبی ساختمان و استفاده از انرژی خورشیدی برای تأمین حرارت در ساختمان اساس کار بناهایی است که به نام «ساختمانهای خورشیدی» معروف است. تحقیق و مطالعه بر روی اینگونه ابنیه در سنوات اخیر بسیار گسترش یافته و در کشورهای غربی تعداد زیادی از این قبیل ساختمانها احداث شده است.

  نحوه کار این ساختمانها بدین صورت است که در طی روز از آفتاب انرژی حرارتی کسب می شود. این انرژی در اجسام یا مایعاتی مانند آب که ظرفیت خوب جذب حرارت دارند و به  تدریج حرارت پس می دهند، ذخیره می گردد. برای ذخیره حرارت به طور کلی یا از بشکه های آب استفاده می شود و یا از مصالح بنایی که برای ساخت بنا بکار رفته است. این مواد که مانند یک خازن حرارتی عمل می کنند، در طی روز باید تحت تابش مستقیم آفتاب باشند و از آفتاب کسب حرارت کنند. در شب هنگام که حرارت محیط کاهش می یابد، این مواد کماکان حرارت روز را در خود حفظ کرده اند و به تدریج این حرارت و گرما را به فضای ساختمان منتقل می کنند. هنگام سحر تقریباً تمام حرارت ذخیره شده از دست رفته و کسب حرارت از خورشید مجدداً شروع می شود.

  در اینجا ذکر این نکته ضروری است که هر چه آفتاب نسبت به سطحی عمودی تر بتابد، انرژی کسب شده توسط آن سطح بیشتر خواهد بود. دلیل اصلی اینکه نور و حرارت آفتاب ظهر شدیدتر از سحر و غروب است، به همین خاطر می باشد. لذا جهت استفاده از انرژی خورشیدی در طراحی، معمار باید موقعیت خورشید در آسمان (زاویه و جهت تابش)* و جهت قرارگیری وجوه مختلف ساختمان نسبت به آنرا بداند.

در فصل تابستان که خورشید تقریباً عمودی می تابد، بام ساختمان بیش از سایر سطوح انرژی کسب می کند. در فصل زمستان نیز چون خورشید مایل می تابد، دیوار جنوبی ساختمان بیش از سایر سطوح انرژی کسب می کند. دیوارهای شرقی و غربی در تابستان تقریباً دو برابر زمستان انرژی خورشیدی جذب می کنند و این به دلیل آن است که آفتاب مسیر طولانی تری می پیماید و مدت بیشتری به دیوارهای شرقی و غربی می تابد(اشکال 2-1 و 4-1).

شکل 4-1-مقدار انرژی خورشیدی روی سطوح مختلف ساختمان بر حسب روز BTU/ft²/ برای مدار ⁰36 درجه نیمکره شمالی.

  در تابستان قسمتهایی از ساختمان که بیشتر در مقابل تابش آفتاب قرار دارند (پشت بام و دیوارهای شرقی و غربی) باید در مقابل انرژی حرارتی خورشید محافظت شوند. در زمستان که امکان کسب بیشترین انرژی از طریق دیوار جنوبی و پشت بام می باشد، باید به وسیله پنجره و دیگر وسایل حداکثر استفاده از انرژی خورشیدی صورت گیرد(شکل 5-1).

شکل 5-1-جهت قرار گیری ساختمان نسبت به خورشید.

  مطلبی که به خصوص در مورد ساختمانهای یک طبقه باید مورد توجه قرار گیرد این است که در این ساختمانها سطح بام تقریباً برابر کلیه سطوح جانبی است. بنابراین حفاظت این قسمت از ساختمانها در مقابل تابش آفتاب در تابستان، خصوصاً در مناطق گرم، امری ضروری است. به علاوه در صورت امکان باید در مناطق سرد از بام جهت کسب انرژی خورشیدی هنگام زمستان استفاده شود.

  بهترین طرز قرارگیری ساختمان در مقابل آفتاب در جهت شرقی-غربی یعنی طول ساختمان باید در این جهت و عرض بنا در جهت محور شمالی- جنوبی باشد. زیرا دیوار جنوبی در زمستان بیشترین مقدار انرژی را کسب می کند و این دیوار را توسط سایه بان میتوان در تابستان محافظت نمود. دیوارهای شرقی- غربی که در تابستان مقدار بسیار زیادی انرژی کسب می کنند، باید حتی المقدور سطح کمتری داشته باشند. همچنین بهتر است که این دیوارها زیر سایه درختان و یا ساختمانهای جانبی قرار گیرند.

  از آنجائیکه در طی روز در اثر تابش آفتاب درجه حرارت محیط افزایش می یابد و هوا و محیط اطراف ساختمان در بعد از ظهر، گرمتر از صبح هنگام می باشد، لذا بهتر است جهت ساختمان قدری رو به شرق بچرخد تا آفتاب تابستان کمتر بطور مستقیم به سطح غربی ساختمان بتابد (شکل 5-1).

 

اختلاف درجه حرارت و فشار هوا، به علاوه دوران کره زمین باعث جابجایی هوا و در نتیجه باد می شود. به دلیل اینکه باد با خون ابرهای باران زا و باران که لازمه حیات است را به ارمغان می آورد، بدون وجود باد، زندگی در روی کره زمین برای بشر غیر ممکن است.

  در ایران ابرهای باران زا از طرف دریای مدیترانه و اقیانوس هند می آیند. جریان باد دیگری هم از سمت شمال می ورزد که با خود سرمای زیاد به همراه دارد. در جنوب ایران بادهای صحرائی عربستان می وزد که مانع تجمع ابرهای باران خیز در این منطقه می شود.

  بادهای محلی نیز در هر ناحیه وجود دارد که از جهات مختلف می وزد. بعضی از این باها مرطوب و خنک می باشند و بعضی گرم همراه با گرد و غبار هستند.

  تعداد زیادی از شهرها و روستاهای ایران در نواحی کویری و حاشیه کویری تا حد زیادی بر حسب موقعیت باد طراحی و بنا شده اند. بدین ترتیب که کل شهر، ساختمانها، بازشوها و بادگیرها به سمت باد مطلوب و خنک بنا شده است و پشت به باد گرم و پر گرد و غبار می باشند. با این روش، باد مطلوب به داخل شهر و ساختمانهای آن کشیده می شود و از خشکی و گرمای هوا می کاهد. همچنین ورود بیش از حد گرما و گرد و غبار سد می شود.

  در نزدیکی سواحل دریاها و دریاچه های بزرگ نیز یک باد محلی وجود دارد که دوره تناوب آن بیست و چهار ساعته است. در طی روز که آفتاب می تابد، سطح زمین سریعتر از دریا گرم می شود و در نتیجه هوای مجاور زمین صعود کرده و جای آن را نسیم خنکی از سطح دریا پر می کند. در شب هنگام سطح زمین گرمای روز را سریعتر از دست می دهد و آب دریا گرمتر از زمین می باشد، لذا هوای گرم از سطح دریا صعود می کند و جریان مخالف روز از روی زمین به سمت دریا جریان پیدا می کند(شکل 6-1).

شکل6-1- تناوب شبانه روزی باد در سواحل دریا.

  این باد ملایم تا چند کیلومتری ساحل محسوس می باشد و چون جهت آن مشخص است، می توان از آن جهت تهویه ساختمان و محوطه اطراف آن استفاده نمود.

  ارزیابی جهت و شدت باد غالب در تقسیم بندی عملکردها و طراحی شهری اهمیت ویژه دارد. باد در انتقال صوت، آلودگی هوا و بو بسیار مؤثر است. لذا قسمتهایی از شهر که عامل تولید آلودگیهای فوق می باشند، مانند فرودگاهها، کارخانجات و محل دفن زباله نه تنها باید در خارج از شهر، بلکه در سمتی باشند که باد غالب منطقه ابتدا از سطح شهر عبور کند و بعد به این قسمت ها برسد(شکل 7-1).

شکل 7-1- در نظر گرفتن جهت باد غالب در طراحی شهری.

  استفاده از باد در طراحی محوطه و ساختمان نیز باید نقش تعیین کننده ای داشته باشد و باد باید به طور صحیح هدایت و کنترل شود.

به عنوان مثال در اقلیم سرد باید جلوی بادهای سرد زمستانه سد شود و در اقلیم گرم باید از بادهای خنک حداکثر استفاده صورت گیرد. این کار با طراحی صحیح محوطه و فرم بنا امکان پذیر است.

  با قرار دادن درختان سوزنی برگ (مانند کاج و سرو)، بادشکن،پستی و بلندی زمین و یا ابنیه مجاور می توان جلوی باد مزاحم را گرفت و به همین طریق با استفاده از عوارض زمین، گیاه و ابنیه مجاور، می توان باد مطلوب و مساعد منطقه را به سمت دلخواه هدایت نمود (شکل 8-1).

شکل 8-1-هدایت و جلوگیری از جریان هوا در محوطه ساختمان.

  فرم بنا و محل قرارگیری بازشوها نیز باید با توجه به باد طراحی شوند. به طور کلی در اقلیم سرد باید ساختمان کاملاً در مقابل باد سرد محافظت شود. فرم بنا باید به طریقی باشد که باد سرد حداقل اصطکاک با بنا را داشته باشد و به سرعت دور شود. در این قسمت از ساختمان باید از عایق حرارتی ضخیم و یا مصالحی که در مقابل انتقال حرارت مقاوم هستند، استفاده نمود.همچنین باید از تعبیه بازشوهای بزرگ احتراز شود.

  در اقلیمهای دیگر نیز، ساختمان باید به همین طریق در مقابل باد مزاحم محافظت شود و برعکس فرم بنا باید به شکلی باشد که باد مطلوب را به راحتی به داخل ساختمان هدایت کند و بازشوهای بزرگ در این قسمت باشند(شکل 9-1).

شکل 9-1-طراحی فرم بنا و بازشوها با توجه به جریان هوا.

  جهت تهویه داخل بنا، خصوصاً در اقلیم گرم مانند مناطق جنوبی کشور، بهتر است تهویه دو طرفه باشد و جریان هوا از یک سمت وارد و از سمت دیگر و یا سقف اتاق خارج شود.*

  در صورتیکه بین طبقات ساختمان فضاهای ارتباطی باز وجود داشته باشد، هوای گرم به طبقات بالا صعود می کند و با تعبیه یک بازشوی بزرگ در طبقه آخر میتوان یک جریان طبیعی هوا از پایین به بالا در داخل ساختمان ایجاد نمود. با قرار دادن یک هواکش مکانیکی در بازشوی ذکر شده، میزان تهویه افزایش می یابد.

  تهویه طبیعی ساختمان در ابنیه سنتی ایران مورد استفاده بسیار داشته که بارزترین نمونه آن بادگیر است.

1-2-1- بادگیر

  استفاده از بادگیر از سنوات بسیار قدیم در ایران متداول بوده است. بادگیرها با اشکال مختلف در شهرهای مرکزی و جنوبی ایران ساخته شده که هر کدام بر حسب ارتفاع و جهت باد مطلوب طراحی و اجرا شده اند. تا قبل از اختراع کولر برقی و گسترش آن در شهرهای مختلف، از بادگیر در ابنیه مختلف مسکونی، مذهبی و خدماتی استفاده می شده است و هنوز هم می توان باقیمانده این بادگیرها را در اقلیم گرم و مرطوب جنوب در شهرهایی مانند: بندرعباس، بندر لنگه، قشم، بوشهر و اقلیم گرم و خشک نواحی مرکزی مانند: کرمان، نائین، یزد، طبس، کاشان، سمنان، اصفهان و حتی نواحی جنوبی شهر تهران مشاهده نمود.

شکل 10-1-طرز کار بادگیر

  عملکرد بادگیر بدین صورت است که باد مطلوب را گرفته و آن را به داخل اتاق های اصلی ساختمان، آب انبار و یا سرداب هدایت می کند. در بعضی از مساجد حاشیه کویر، مانند مسجد قدیمی اردکان و مسجد جامع فیروزآباد در استان یزد دریچه بادگیر درست در بالای محراب قرار دارد. به این ترتیب باد مطلوب وارد بخشهای مختلف ساختمان می گردد و باعث تهویه و خنکی آن می شود.

  شهر تاریخی یزد به شهر بادگیرها معروف است و به تحقیق نسبت به سایر شهرهای مرکزی ایران دارای بیشترین تعداد بادگیر است. در این شهر«مرتفع ترین بادگیر جهان یعنی بادگیر باغ دولت آباد وجود دارد» که دارای حدود 34 متر ارتفاع است. ارتفاع دهانه فوقانی بادگیر 11 متر می باشد. این بادگیر هشت طرفه، باد را از هر سمتی که بوزد به درون ساختمان هدایت می کند.

شکل 11-1-بادگیر باغ دولت آباد- شهر یزد

  در اینجا لازم به توضیح است که بعضی از بادگیرها فقط از طریق جابجایی هوا (Convection) داخل بنا را خنک می سازند و بعضی دیگر هم از طریق جابجایی هوا و هم از طریق تبخیر (Evaporation) این عمل را انجام می دهند. سیستم برودتی بادگیر باغ دولت آباد از طریق روش دوم است، بدین صورت که جریان هوا پس از ورود به داخل ساختمان (شکل 12-1) از روی یک حوض سنگی کوچک و فواره رد می شود و سپس از آنجا به سایر اتاقها هدایت می گردد. اتاق زیر بادگیر که حوض و فواره در آن قرار دارد بصورت هشتی(هشت ضلعی) است و درهای متعددی در آن وجود دارد. در هر زمان که نیاز به خنک نمودن اتاق خاصی باشد، در بین آن اتاق و اتاق هشتی زیر بادگیر را باز می نمایند.

شکل 12-1-مقطع بادگیر تالار و ایوان باغ دولت آباد در یزد. به شبکه جریان آب از مخزن به زیر بادگیر،کف تالار، کف ایوان و نهایتاً محوطه باغ توجه کنید.

  جهت تقویت عملکرد خنک سازی بادگیر و استفاده از برودت* تبخیری، از روشهای دیگری نیز استفاده می شده است. به عنوان مثال در شهر بم بادگیری وجود دارد که از ساختمان حدود پنجاه متر فاصله دارد و با یک کانال زیر زمینی با آن مرتبط است. در بالای این کانال یک باغچه قرار دارد. بعد از آبیاری باغچه، رطوبت آن به دیوارهای کانال ارتباطی نفوذ می کند و نسیم بادی که از بادگیر به سمت ساختمان جریان دارد را خنک تر می نماید. در بعضی از موارد نیز در روی دهانه بادگیر حصیر، سفال و یا بوته های خار قرار می دادند و  روی آنها آب می پاشیدند و بدین طریق رطوبت و برودت هوای ورودی را افزایش می دادند. تا پیش از پیدایش یخچال برقی، در بسیاری از خانه ها مواد غذایی را در محوطه زیر بادگیر نگاه می داشتند تا خنک بماند و دیرتر فاسد شود.

  بادگیر و هواکش روی گنبد و یا بام،جزء جدایی ناپذیر آب انبارهای نواحی مرکزی ایران است. محیط مرطوب آب انبار با استفاده از جریان هوا باعث برودت و خنکی آب ذخیره شده می شود.

  باید توجه داشت که در مناطق گرم و خشک مرکزی ایران،به دلیل خشکی هوا، آب سریعتر تبخیر می شود و علاوه بر ایجاد برودت در محیط، باعث افزایش رطوبت نسبی هوا نیز می گردد. در نتیجه هم گرما و هم خشکی بیش از حد هوا را کاهش می دهد و محیطی مطبوع برای ساکنین ساختمان ایجاد می نماید. ولی استفاده از این روش در بادگیرهای جنوب کشور که دارای اقلیمی گرم و مرطوب است، ممکن نمی باشد. زیرا اولاً به دلیل بالا بودن میزان رطوبت نسبی و اشباع نسبی هوا از بخار، تبخیر آب به سهولت صورت نمی گیرد و در ثانی اضافه نمودن هوای نم دار به محیطی که هوای آن بیش از حد آسایش انسان مرطوب است، شرایط زیستی را مشکل تر می نماید. بدین جهت بادگیرهای جنوب فقط از طریق جابجایی هوای داخل ساختمان، باعث کاهش دمای فضای آن می شوند.

شکل13-1- دو بادگیر چهار طرفه آب انبار مجاور مسجد جامع در شهر نائین

  بادگیرها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و یا هشت طرفه می باشند. در شهر یزد تمامی بادگیرها مرتفع و چهار طرفه و یا هشت طرفه هستند. ولی برعکس در شهر میبد که در پنجاه کیلومتری غرب شهر یزد است، بادگیرها کوتاه و یک طرفه هستند. این امر بدین خاطر است که در میبد بادهای کویری توأم با گرد و غبار از سمت کویر می وزد و اهالی مجبورند که بادگیرهای خود را پشت به این و در جهت باد مطلوب بسازند. ولی در یزد، چون بین دو رشته کوه قرار گرفته، بادهای کویری کمتر جریان دارد و می توان بادگیرهای مرتفع چند طرفه احداث نمود.

شکل14-1-در اقلیم گرم و مرطوب جزیره قشم، بادگیرها حجیم و چهار طرفه می باشند.

  در شهرهایی که باد مطلوب نیز دارای قدری گرد و غبار است (مانند گناباد در استان خراسان) معمولاً یک فضای خاکریز در زیر بادگیر ایجاد می کنند. مقطع کانال بادگیر را در این قسمت نسبت به مقطع بالای آن قدری عریض تر می گیرند تا سرعت باد کاهش یابد و غبار و خاک در آن ریخته شود. باد پس از ورود به دهانه بادگیر و عبور از محوطه خاکریز قدری صاف تر شده و وارد اتاق می گردد.

شکل 16-1- بادگیر یک طرفه آب انبار در شهر کویری اردکان در استان یزد

  بادگیرهای یک طرفه عموماً کوتاه هستند و آنها را نمی توان در محیطی که دارای گرد و غبار نسبتاً زیادی است، مرتفع بنا نمود. ولی بادگیرهای چهار و هشت طرفه دارای ارتفاع بیشتری هستند. خصوصاً بادگیرهای بسیار بلند را هشت طرفه احداث می کنند تا در مقابل فشار باد پایداری بیشتری داشته باشد و شکل بدنه بادگیر باعث عبور جریان باد با فشار کمتری شود.

  در خانه های مسکونی چهار فصل که دارای حیاط مرکزی هستند، معمولاً بادگیر را در قسمت تابستان نشین ساختمان احداث می کنند و این بادگیر به اتاق اصلی (تالار) و سرداب یا زیر زمین ساختمان مرتبط می باشد. نمونه بارز آن را می توان در خانه بروجردیها در کاشان دید. در این قسمت از ساختمان علاوه بر بادگیر، هواکشهای تعبیه شده بر روی گنبد تالار نیز به تهویه محیط داخل کمک می کند. در این ساختمان عملکرد خنک سازی بادگیر فقط به صورت جابجایی هوا صورت می گیرد. البته در مورد سرداب، چون بدنه کانال بادگیر در زیر زمین قرار دارد و لذا قدری مرطوب می باشد، در نتیجه برودت تبخیری نیز به مقدار مختصری در خنک نمودن فضای سرداب تأثیر می گذارد.

  از خصوصیات دیگر بادگیر، می توان از «اثر دودکش» نام برد. در مواقعی که باد جریان نداشته باشد، هوای گرم داخل بنا صعود می کند و از طریق بادگیر به خارج بنا هدایت می شود و بدین صورت کماکان یک جریان هوا در داخل ساختمان برقرار می گردد هر چند که شدت آن کمتر از مواقعی است که باد در محیط خارج جریان داشته باشد.

  بهترین نمونه بادگیرها در جنوب کشور را می توان در بندر لنگه و بندر کنگ (در شش کیلومتری غرب بندر لنگه) ملاحظه نمود). هنوز هم بادگیرهای حجیم چهار طرفه، نمود اصلی این دو بندر قدیمی می باشد. طرز کار بادگیرهای این منطقه مشابه نواحی مرکزی ایران است، فقط همانگونه که عنوان شد، عملکرد برودتی این بادگیرها فقط از طریق جابجایی هوا صورت می گیرد و مطلب دیگر اینکه نسیم هوای بین خشکی و دریا و به طور کلی بادهای محلی در این مناطق از شدت کمتری نسبت به نواحی مرکزی ایران برخوردارند و لذا باید بادگیرها حجیم تر باشند تا بتوانند جریان بیشتری از هوا را به درون اتاق انتقال دهند. در بعضی موارد مساحت مقطع بادگیر به بیش از هشت متر مربع می رسد و بر روی کل بام اتاق قرار می گیرد. در بندر لنگه در نزدیکی ساحل تعداد بادگیرهای بیشتر است و حجم آنها نیز بزرگتر می باشد، ولی هر چه از ساحل دور شویم، تعداد این بادگیرها و ابعاد آنها کمتر می شود به نحوی که در سمت شمالی بندر تعداد اندکی بادگیر وجود دارد.

شکل17-1-ادگیرهای حجیم چهار طرفه بخشی مهم از سیمای بندر قدیمی لافت در جزیره قشم است.

  همانگونه که در عکسها و اشکال این قسمت مشاهده می شود، اغلب بادگیرها دارای چوب بستهایی هستند که دو طرف دهانه بادگیر را به هم متصل می کند و انتهای این چوب بستها از بدنه بادگیر بیرون می باشد. این چوب بستها جهت افزایش استحکام و مقاومت بادگیر در مقابل فشار باد است و به صورت کششی کار می کنند و نمیگذارند که پره های داخلی و بدنه بادگیر از یکدیگر جدا شوند. علت آنکه انتهای این چوبها را نمی برند این است که در زمان تعمیر و مرمت بادگیر، داربستها را به این چوبها متصل می کنند و از روی داربستها، تعمیرات لازمه را انجام می دهند.

شکل 19-1- بادگیرهای چهار طرفه یک خانه مسکونی قدیمی در شهر میناب، استان هرمزگان.

  از جمله مشکلاتی که در رابطه با بادگیر وجود دارد این است که با وجود کلیه تمهیدات، باز هم مقداری گرد و غبار وارد فضای داخل بنا می شود. به علاوه پرندگان، جانوران موذی و حشرات نیز از طریق مجرای بادگیر وارد فضای داخل می شوند. همچنین کنترل کامل مقدار جریان هوا و میزان رطوبت و برودت میسر نمی باشد. لذا بادگیر به تدریج جای خود را به کولر آبی در نواحی مرکزی و کولر گازی در نواحی جنوبی کشور داده است. در میبد در بعضی از خانه ها از مجرای بادگیر جهت انتقال کانال کولر استفاده می شود و کولر را در مقابل بادگیر و در سمت رو به باد مطلوب قرار می دهند. بدین نحو عملکرد جدید بادگیر تنها به عنوان محافظ کولر در مقابل بادهای کویری و عبور کانال کولر است.

  قطعاً از بادگیر بصورت گذشته نمی توان استفاده نمود و تأمین برودت و تهویه ساختمان تنها بوسیله بادگیر دیگر میسر نمی باشد. البته با نصب تور سیمی ریز بر روی بادگیر، مقداری از مشکلات حل می شود.

  قابل ذکر است که«حسن فتحی»، معمار نامی مصر در داخل کانال بادگیرهایی که برای ساختمانهایش طراحی نموده، از یک فوراه، یک پمپ آب کوچک، چند ورق حلبی سوراخدار و یک تشت آب استفاده نموده است. در مواقعی که جریان باد گرم و یا خشک باشد و یا هنگامی که دارای مقداری گرد و غبار است، پمپ آب را روشن می کنند و آب فوراه بر روی ورقهای حلبی و نهایتاً بداخل تشت آب می ریزد و سپس مجدداً این آب از طریق پمپ به فواره منتقل می شود و بدین ترتیب نه تنها جریان هوا خنک و مرطوب می گردد، بلکه قدری از گرد و غبار آن نیز کاسته می شود.

شکل 20-1-سه عدد از پنج بادگیر و یکی از دو هواکش یک آب انبار در جزیره کیش

شکل21-1- سیستم مکمل بادگیر و کولر آبی در ساختمانهای مسکونی کارکنان راه آهن یزد

  کماکان می توان از بادگیر بعنوان مکمل سیستم تهویه و بوردت ساختمان استفاده نمود. بادگیر می تواند در مواقعی از سال، شرایط آسایش در داخل بنا را از طریق تهویه طبیعی تأمین کند و در زمانی که باد دیگر نتواند پاسخگویی نیاز اهالی ساختمان باشد، تنها در آن صورت باید از تأسیسات مکانیکی بهره گرفت. نمونه هایی از این سیستم مکمل را می توان در بعضی از خانه های نو ساز محله صفائیه یزد و ساختمانهای مسکونی کارکنان راه آهن این شهر مشاهده نمود. البته در موارد بسیاری بادگیرهای جدید در خانه های نوساز این شهر تنها جنبه تزئینی دارد و اگر بادگیر صرفاً جنبه سمبلیک و نمادین داشته باشد و عاری از هر گونه عملکردی باشد، این یادگار با ارزش به تدریج از سیمای بافت قدیم و جدید شهرهای ایران حذف خواهد شد.

 

3-1-آب،رطوبت و گیاه

  ظرفیت حرارتی و گرمای ویژه آب نسبت به سایر اجسام در روی کره زمین بیشتر است (جدول 2-1). به همین خاطر آب قابلیت ذخیره حرارت بیشتری نسبت به معدل ذخیره حرارت سایر اجسام در روی کره زمین دارد.

جدول 2-1-حرارت ویژه و ظرفیت حرارتی مواد مختلف

توجه: در این جدول اگر چه حرارت ویژه و ظرفیت حرارتی چوب بیش از آجر است، ولی به لحاظ اینکه ضریب انتقال حرارتی (Conductivity K) چوب بسیار کم است و حرارت را از سطح خود به داخل جسم به خوبی آجر انتقال نمی دهد، لذا از چوب به عنوان یک منبع ذخیره حرارتی در ساختمان استفاده نمی شود.

  مشاهده این امر در سواحل کنار دریا بسیار بارز است. در طی روز که آفتاب می تابد، سطح زمین گرم می شود. در روزهای گرم شدت گرمای سنگ و یا شن و ماسه سواحل دریا بقدری است که با پای برهنه نمی شود روی آن راه رفت، ولی در همین هنگام آب دریا هنوز معتدل است و در آن می توان به راحتی آب تنی نمود. هنگام غروب، زمین به سرعت شروع به سرد شدن می کند ولی آب دریا با سرعت خیلی کمتری حرارت خود را از دست می دهد و در نتیجه آب دریا در طی شب گرم تر از سطح زمین است. به طور کلی وجود منابع آب باعث اعتدال دمای هوا می شود و لذا در سواحل دریاها و دریاچه ها، اختلاف درجه حرارت شب و روز بسیار کمتر از مناطقی است که از این سواحل دور هستند.

  همانگونه که وجود منابع آب در اقلیم منطقه (Macro Climate) می تواند باعث اعتدال درجه حرارت در طی شبانه روز شود، در داخل ساختمان نیز به عنوان یک اقلیم کوچک (Micro Climate) آب می توان نوسان درجه حرارت کاهش دهد. به همین منظور همچنانکه در اول این در قسمت خورشید اشاره شد، در خانه های خورشیدی جدید، از بشکه های آب جهت کسب و ذخیره حرارت در طی روز و تأمین حرارت در شب هنگام استفاده می شود.

  طبق جدول 2-1- مشاهده می شود که ظرفیت حرارتی هوا بسیار کم است و هوا قدرت ذخیره حرارتی بسیار اندکی دارد. ولی هوای مرطوب به دلیل وجود ذرات بخار آب، بهتر می تواند حرارت را در خود ذخیره کند. لذا در مناطق مرطوب اختلاف درجه حرارت در طی شبانه روز کمتر از نواحی با آب و هوای خشک است.

  در نقاطی که از سواحل دریاها دور هستند و همچنین بارندگی و در نتیجه پوشش گیاهی کمی دارند، رطوبت هوا بسیار اندک است. در صحراهایی مانند دشت کویر و کویر لوت اختلاف دمای هوا در طی شبانه روز گاهی تا 20 درجه سانتیگراد می رسد، یعنی روزها گرم و شبها سرد است.

  در شهرهای حاشیه کویری، تا پیش از استفاده از کولرهای آبی در خانه ها، اهل خانه در ایام گرم تابستان، شبها به پشت بام می رفتند و در آنجا می خوابیدند. برودت هوا بر روی بام به گونه ای است که در ساعات نزدیک طلوع آفتاب، افراد مجبور بودند از لحاف استفاده کنند.

به چهار دلیل شبها دمای پشت بام بسیار کمتر از دمای داخل بنا است:

1- به دلیل رطوبت کم هوا و ظرفیت حرارتی بسیار اندک آن، در شب هنگام هوا سریعاً حرارت خود را از دست می دهد.

2- در طی شب آسمان مانند یک جسم سرد عمل می کند و تابش حرارتی از سطح زمین به سمت سطح سردتر یعنی آسمان صورت می گیرد و چون هوا تقریباً عاری از رطوبت است و در اغلب موارد آسمان این نواحی در تابستان صاف است، لذا تابش حرارتی بین سطوح روی زمین و آسمان زیاد می باشد.

در صورتیکه آسمان ابری باشد، ابر مانند یک عایق حرارتی بین سطح گرم زمین و آسمان سرد عمل میکند و مقداری از حرارت تابش شده از زمین را مجدداً به سمت زمین منعکس می کند.

3- کوران هوا بر روی سطح بام به خنک شدن محیط از طریق جابجایی حرارت کمک می کند.

4- به دلیل استفاده از مصالح بنایی در ساختمانهای این نواحی، حرارت روز در کالبد ساختمان حفظ می شود و در شب هنگام نیز داخل بنا همچنان گرم است.

یکی از دلایل عمده وجود حوض آب و درخت در حیاط اغلب خانه های حاشیه کویری این است که به رطوبت هوا اضافه شود و فضای داخل بنا معتدل تر گردد. آب پاشی حیاط و درختان در بعد ازظهر نیز که در سابق مرسوم بوده و هنوز نیز متداول است، به تبخیر آب و خنک نمودن محیط و کاهش خشکی هوا کمک می کند.

  برعکس در اقلیم مرطوب مانند سواحل دریاها، رطوبت نسبی هوا بیش از حد آسایش انسان است و با استفاده از جریان باد و تهویه هوای داخل بنا، باید از ساکن شدن هوای مرطوب در فضاهای مسکونی جلوگیری نمود.

  در رابطه با گیاهان باید متذکر شد که گیاهان به لحاظ تبخیر آب، در ایجاد برودت در محیط تأثیر بسزایی دارند.«در طی یک روز آفتابی در تابستان، یک درخت ممرز و یا بلوط بزرگ، به میزان یک میلیون BTU (252000 کیلو کالری) در خنک سازی هوا تأثیر می گذارد. این مقدار برابر است با میزان هوای خنکی که یک دستگاه تهویه مطبوع با 20 ساعت کار در روز برای 10 اتاق معمولی تأمین می کند. حدود 1000 متر مربع چمن دو برابر این میزان تأثیر برودتی دارد.»

  وجود گیاهان علاوه بر افزایش رطوبت نسبی، باعث ایجاد سایه در تابستان می شوند که خود از حرارت زیاد آفتاب می کاهد.

  از دیگر خصوصیات درختان، همانگونه که در قسمت قبلی ذکر شد، هدایت و کاستن از شدت باد است. این امر در مناطقی که باد نامطلوب از یک سمت بخصوص جریان دارد، بسیار مؤثر می باشد. در مناطق حاشیه کویری که باد از سمت کویر به طرف شهر و یا روستا می وزد، معمولاً در همان سمت درختکاری می کنند که علاوه بر جلوگیری از حرکت شن و ماسه به طرف نواحی مسکونی، جلوی باد کویری تا حدود زیادی گرفته می شود. امروزه یکی از بهترین روشها برای تثبیت شنهای روان کاشتن گیاهان کویری است.

   به طور کلی درختان را جهت استفاده در محیط مسکونی می توان به دو دسته تقسیم نمود. درختان همیشه سبز و یا سوزنی برگ مانند کاج و سرو و درختان برگریزان یا برگ پهن، که برگ خود را در فصل پاییز از دست می دهند. از درختان سوزنی برگ جهت سد نمودن و یا هدایت بادهای زمستانی می توان استفاده نمود زیرا این درختان در زمستان نیز کماکان حالت طبیعی خود در تابستان را دارند و در صورتیکه بطور فشرده و نزدیک به هم کاشته شوند، مانع بسیار خوبی در مقابل بادهای زمستانی هستند و توسط آنها، می توان ساختمان و محیط اطراف آن را در مقابل این بادها محافظت نمود.

  از طرف دیگر با کاشتن درختان برگ ریزان در سمت جنوبی بنا، در عین استفاده از سایه در تابستان، می توان از تابش گرم آفتاب در زمستان بهره گیری کرد. (شکل 22-1)

شکل 22-1-کاهش نفوذ باد سرد و استفاده از انرژی خورشیدی در زمستان و جلوگیری از تابش و انعکاس پرتوی خورشید در تابستان به وسیله درختان همیشه سبز و درختان برگ ریزان میسر می باشد.

بوته های کوتاه نیز در هدایت باد مؤثر می باشند و سطوح کوتاه گیاهی مانند چمن از انعکاس بیش از حد آفتاب به داخل بنا جلوگیری می کنند.

  در انتها باید متذکر شد که درختان در کاهش گرد و غبار، انتقال صوت و تصفیه هوا مؤثر می باشند و می توانند تأثیر بیار مطلوبی در تعدیل نوسان حرارت و فراهم نمودن شرایط مناسب زیستی در کل منطقه داشته باشد.

 

4-1- موقعیت جغرافیایی

  یکی از عوامل مهم در شرایط اقلیمی هر محل، موقعیت آن بر روی کره زمین و یا به عبارت دیگر، عرض جغرافیایی آن محل است. هر نیمکره زمین به 90 درجه جغرافیایی تقسیم شده که استوا بر روی مدار صفر درجه و دو قطب شمال و جنوب بر مدار 90درجه قرار دارند. همانگونه که در ابتدای این فصل در قسمت خورشید اشاره شد، اشعه آفتاب هر چه عمودی تر بتابد، تأثیر حرارتی آن بیشتر است. لذا در استوا بخاطر تابش عمودی ( و یا تقریباً عمودی*) آفتاب نسبت به آن، های محیط بسیار گرم و در دو قطب شمال و جنوب به لحاظ عدم تابش و یا تابش مایل آفتاب، هوا بسیار سرد است (شکل 1-1). در سایر مدارهای جغرافیایی نیز نسبت به دوری و یا نزدیکی به خط استوا، معدل درجه حرارت سردتر و یا گرمتر می باشد. قابل ذکر است که کشور ایران بین مدار  ° 25 و °40 درجه جغرافیایی قرار گرفته است (شکل 1-2).

  ارتفاع از سطح دریا نیز تأثیر بسزایی در شرایط اقلیمی دارد. هر چه زمین از سطح دریا ارتفاع بیشتری داشته باشد،غلظت هوا کمتر و در نتیجه دمای محیط کمتر است.

  به طور کلی جهت کسب حرارت از تابش خورشید، احتیاج به ماده است و اگر ماده بر سر راه این تابش وجود نداشته باشد، نمی توان از آن کسب حرارت نمود. به عنوان مثال در فضای بین سیارگان که تقریباً خلاء مطلق است، درجه حرارت بسیار نزدیک به صفر مطلق (273- درجه سانتیگراد) است. در ارتفاعات فوقانی جو زمین نیز که فواصل مولکولهای هوا نسبت به هم بسیار زیاد است، دمای هوا بسیار کم و هر چه به سطح زمین و نهایتاً به سطح دریا نزدیک شویم، به دلیل افزایش غلظت هوا، درجه حرارت زیادتر می باشد. هوایی که غلظت بیشتری دارد نه تنها دارای جرم بیشتری است، بلکه مهمتر از آن، در شب هنگام مانند یک عایق، باعث کاهش تابش حرارت از زمین گرم به آسمان سرد می شود. به همین خاطر است که دمای هوا در کوهستانها نسبت به دشتهای مجاور همیشه کمتر است.

  در هر محل برای احداث ساختمان، زمین از دو جهت می تواند در طراحی مورد استفاده قرار گیرد: اول ناهمواریهای سطح زمین و دوم عمق زمین که در دنباله مطلب مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

1-4-1-ناهمواریهای سطح زمین

  قبل از شروع به طراحی، پستی و بلندی (عوارض) و شیب زمین باید بررسی و مطالعه شود. زیرا همانگونه که در قسمت باد ذکر شد، عوارض زمین در جلوگیری و یا هدایت باد به سمت ساختمان بسیار مؤثر است. اگر ارتفاع عوارض زمین زیاد باشد، قسمتهای رو به جنوب آن که در سایه قرار ندارند، برای دسترسی به نور مستقیم آفتاب جهت استقرار بنا بهتر است(شکل 2-5).

در مناطق شیبدار باید فاصله کافی از مسیلها و محلهای عبور آب در نظر گرفته شود. به علاوه ساختمان نباید در قسمتی از سایت باشد که پستی و بلندی زمین مانع دید مناسب گردد و بالاخره از عوارض زمین جهت جلوگیری از انتقال صوت و دید نامناسب و همچنین مشخص نمودن بدنه فضاهای خارجی می توان استفاده نمود(شکل 23-1).

شکل 23-1- تجزیه و تحلیل سایت از نظر انتخاب محل و موقعیت مناسب جهت استقرار ساختمان.

  ناهمواریهای روی سطح زمین و نوع خاک در رویش گیاهان و شرایط اقلیمی نیز تأثیر دارد. چنانچه در مناطق کم باران، در دره ها امکان رشد گیاهان بیشتر از دشتهای صاف است و در نواحی شوره زار و یا شنی امکان رشد و نمو گیاهان کمتر می باشد.

 

2-4-1- عمق زمین

  عوامل جوی و نوسانات درجه حرارت بر ساختمانهای زیر زمینی تأثیر بسیار کمی دارند و پوسته زمین مانند یک حائل، ساختمان را در مقابل این تغییرات محافظت می کند. توفان و باد به داخل زمین نمی توانند نفوذ کنند و همچنین پوسته زمین به مثابه یک عایق حرارتی ضخیم، از انتقال حرارت به داخل زمین جلوگیری می کند. هر چه ساختمان در عمق بیشتری از زمین باشد، به دلیل آنکه ضخامت خاک بیشتر است، تغییرات درجه حرارت کمتر می باشد و «از عمق 1/6 متر به بعد درجه حرارت زمین تقریبا ثابت است و برابر معدل درجه حرارت سالیانه در فضای خارج آن محل می باشد». درجه حرارت ثابت عمق زمین در هر محل را حدوداً می توان با اندازه گیری دمای آب چاه (چاه غیر حرارتی) آن محل به دست آورد.

در سنوات اخیر طرح و اجرای خانه های مدرن زیر زمینی در مناطق سرد مانند شمال آمریکا و اروپا گسترش زیادی یافته است. طرز اجرا بدین صورت است که کل ساختمان را در درون زمین قرار می دهند به نحوی که بام بنا حدود یک متر پایین تر از سطح زمین باشد و این ارتفاع را با خاک زراعی پر می کنند و روی آن را چمن و بوته میکارند.

  اگر سایت شیبدار باشد، در سمت جنوبی شیب، ساختمان را اجرا می کنند و ضلع جنوبی بنا را از زمین بیرون قرار می دهند. کلیه بازشوها و پنجره ها جهت نورگیری و تهویه در این قسمت تعبیه می شوند. البته از سقف نیز جهت تأمین روشنایی و تهویه قسمتهای عقب ساختمان استفاده می شود.

  در سایتهایی که زمین مسطح است، با قرار دادن یک حیاط مرکزی در وسط ساختمان، می توان نور و حرارت خورشید و نیز هوای تازه را به درون بنا انتقال داد.

  جهت طراحی داخل ساختمان، اطاقهای اصلی مانند اتاق نشیمن، ناهار خوری و اتاقهای خواب را در سمت جنوبی ساختمان و یا در قسمتی که در معرض نور و حرارت مستقیم خورشید است، قرار می دهند.

  قسمتهای دیگر ساختمان که از هدایت کمتری برخوردارند و لزوماً احتیاج به نور مستقیم آفتاب ندارند حمام، سرویس بهداشتی، راه پله، راهرو، انبار و گاراژ در پشت بنا قرار داده می شوند که خود یک فضای حائل بین قسمت اصلی بنا و محیط سرد پشت بنا به وجود می آورند(شکل 24-1).

شکل 24-1- چند نمونه از نحوه قرار گیری ساختمان در داخل زمین

ابنیه زیر زمینی عملکرد بسیار خوبی در کسب و حفظ انرژی دارند، زیرا نور و حرارت را از سمت جنوب از خورشید کسب می کنند و به دلیل پوشش ضخیم زمین در اطراف خود، این حرارت به خوبی در داخل بنا حفظ می شود و احتیاج زیادی به تأسیسات مکانیکی مانند شوفاژ و بخاری جهت تأمین حرارت در زمستان ندارند. فقط وجود یک شومینه دیواری و یا یک بخاری کوچک دستی جهت مواقع ضروری در این نوع ابینه کفایت می کند.

  به علاوه بدنه ضخیم ساختمان که از مصالح بنایی است و همچنین خاک زمین که در محیط ساختمان است، مانند یک منبع ذخیره حرارتی عمل می کنند و حرارتی را که در طی روز از خورشید کسب شده را به تدریج در شب پس می دهند که این خود باعث اعتدال بیشتر دما در داخل ساختمان می شود.

  در تابستان نیز به دلیل آنکه حرارت خارج به سادگی به داخل بنا نفوذ نمی کند، با ایجاد سایه بر روی پنجره ها جنوبی، می توان شرایط آسایش را بدون استفاده از دستگاههای برودتی تأمین نمود.

  گسترش ابنیه زیر زمینی از ساختمانهای مسکونی فراتر رفته و امروزه ساختمانهای آموزشی، ادرای و نیز بعضی بیمارستانها در ممالک غربی بدین صورت اجرا شده است. نمونه سنتی و قدیمی ابنیه زیر زمینی را در شمال غرب کشور چین می توان ملاحظه نمود. «در این ناحیه از چین حدود ده میلیون نفر در خانه های زیر زمینی سکونت دارند و نه تنها خانه ها، بلکه کارخانه ها، مدارس، هتلها و ساختمانهای اداری نیز کاملاً در زیر زمین قرار گرفته اند».

  در ایران بهترین نمونه ابنیه زیر زمینی را می توان در روستاهای میمند در استان کرمان مشاهده نمود.

 

3-4-1- روستای زیر زمینی میمند

  این روستا در غرب استان کرمان، در نزدیکی شهر بابک واقع است و در نوع خود در ایران منحصر به فرد می باشد. تمامی ساختمانهای این روستا در طی قرون گذشته در دل کوه، همانند یک سری غارهای بزرگ کنده شده و تنها ارتباط بین داخل و خارج این ابنیه زیر زمینی، در ورودی می باشد. این در، هم محل ورود و خروج اهل خانه و هم جهت تأمین نور و تهویه است. این ساختمانها بسیار پایدار می باشند ، به خاطر اینکه بدنه آنها سنگ یک پارچه است و در داخل زمین قرار دارند و به همین دلیل برای سده های طولانی، مسکن اهالی این منطقه بوده اند. نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز در داخل بنا بسیار اندک است و باد و باران به داخل آن نفوذ نمی کند و در مقابل آتش سوزی مقاوم می باشند. البته در داخل خانه ها تهویه به خوبی صورت نمی گیرد و روشنایی طبیعی آنها نیز کافی نیست. با کندن زمین جهت اضافه نمودن پنجره و یا نورگیر سقفی، می توان این مشکل را تا حدی حل نمود.

  در این روستا نه تنها خانه ها در دل زمین قرار دارند، بلکه مسجد و حسینیه روستا نیز در درون زمین می باشد. در سالهای اخیر، مدرسه، حمام و خانه بهداشت نیز برای این روستا ساخته شده که به صورت ساختمانهای معمولی در روی زمین می باشند و با سیمای کلی روستا تفاوت دارند. در روستای میمند لوله کشی آب و برق نیز وجود دارد.

  ابنیه دیگری در شهرها و روستاهای ایران وجود دارد که به خاطر مسائل اقلیمی، در درون زمین قرار گرفته اند، مانند: حمامها، مساجد، آب انبارها و یخچالها که بحث در مورد آنها در فصول بعدی خواهد آمد.

شکل 25-1- روستای زیر زمینی میمند، در استان کرمان.

شکل 26-1- پلان یکی از خانه های زیر زمینی در میمند

  لازم به ذکر است، از خصوصیات مهم و مفید ابنیه زیر زمینی مقاومت بهتری است که در مقابل زلزله نشان می دهند. به دلیل اینکه این ابنیه در دل خاک قرار دارند، پوسته زمین ساختمان را دردرون زمین نگه داشته و نیروهای جانبی زلزله توسط زمین دفع می شود. به عنوان مثال «در زلزله 23 آبان و 6 آذر سال 1358 در گناباد ( به بزرگی 6/6 و 1/7 درجه در مقیاس ریشتر) بسیاری از گرمابه های قدیمی (که در زیر زمین واقع شده بودند)  در روستاهای اطراف این شهر از آسیب زلزله در امان ماندند. ولی گرمابه های نوساز با معماری جدید از آنجا که بر روی سطح زمین بنا شده و در برابر زلزله پایدار نبودند، آسیب دیدند.»

 

4-4-1- شبستان و شوادان

  همانگونه که عنوان شد، دمای زیر زمین در تابستان نسبت به دمای خارج کمتر و در زمستان بیشتر است. به جز در کناره دریای خزر و سواحل خلیج فارس و دریای عمان، اغلب خانه های قدیمی کشور ما دارای زیر زمین بوده اند و مخصوصاً در فصول گرم اهل خانه به زیر زمین می رفتند.

  نمونه بسیار جالبی از این زیر زمینها در منطقه گرم و نیمه مرطوب دزفول، شوشتر و روستاهای اطراف این دو شهر وجود دارد.

  دمای بسیار بالای هوا در این نواحی که گاهی تا 45 درجه سانتیگراد و یا بیشتر می رسد، توأم با رطوبت منطقه، زندگی را در ایام تابستان بسیار مشکل و طاقت فرسا می کند. در سابق تنها گریز مردم این منطقه پناه بردن به محیط خنک تر «شبستان» و «شوادان» بوده است.

شکل 27-1- منظره یک شوادان تخریب شده در شوشتر

  شبستان همان زیر زمین یا سرداب است که در سایر نواحی گرم و خشک بسیار متداول است. این شبستانها گاهی تمامی سطح زیر طبقه همکف را در بر می گرفته و سقف آن حدود یک متر از سطح حیاط بالاتر بوده و مابقی شبستان در زیر زمین قرار داشته است. بدین ترتیب روشنایی و تهویه اتاقهای شبستان از طریق پنجره های بین حیاط و شبستان تأمین می شده است.(شکل 28-1).

شکل 28-1- برش و پلان خانه معین التجاره در شوشتر- این خانه نیز مانند خانه سایر افراد متمول دارای دو قسمت مجزای بیرونی و اندرونی بوده و هر قسمت دارای یک حیاط و یک شوادان مخصوص به خود بوده است.

  این اتاقها در ایام تابستان یا مواقعی که هوا گرم بوده، مورد استفاده قرار می گرفته، ولی در ایامی که حرارت بسیار زیاد و دمای شبستان نیز برای زندگی و فعالیت طاقت فرسا بوده، اهل خانه به شوادان (شبادان) می رفتند. شوادان شامل اطاق و یا اطاقهایی است که حدود 6 الی 7 متر پائین تر از سطح حیاط است.. درجه حرارت در این اطاقها برابر معدل درجه حرارت در طی سال می باشد. بدین ترتیب دمای شوادان حدود 25 درجه سانتیگراد در تمامی طول سال است.

  بعضی از این شوادانها دارای اطاقهای بسیار بوده اند و کلیه احتیاجات خانواده در طی تابستان در شوادان فراهم بوده است. برای دسترسی به شوادان، پله هایی از قسمت ایوان، شاه نشین، اطاقها و یا حیاط به شوادان احداث می شده است.

 

 

 

   شوادانها دارای کانلهای عمودی جهت تأمین روشنایی بوده اند و قسمت نورگیر کانال در سطح حیاط قرار داشته است. در شوشتر این نورگیرها «سی سرا» و در دزفول «دزیره» نامیده می شوند. بعضی از شوادانها بوسیله بادگیر که بعضاً عمل هواکش را انجام می دادند، تهویه می شده اند.

  در بین شوادانهای خانه های مجاور هم، که اهالی آن اغلب قرابت فامیلی و خویشاوندی داشته اند، کانالهایی می کندند و شوادانها را به هم مرتبط می کردند تا تهویه هوا در داخل شوادانها بهتر صورت گیرد. در ایام تابستان کوزه های گلی بدون لعاب را در دهانه این کانالها قرار می داند و چون کوران هوا همیشه در این کانالها جریان داشته و سطح کوزه گلی بواسطه آب درون آن مرطوب بوده، لذا تبخیر آب از روی سطح کوزه باعث خنک شدن آب درون آن می شده. از آنجائیکه در شوشتر و دزفول به لحاظ دمای زیاد هوا، امکان ایجاد یخچال سنتی نبوده، لذا این روش تنها طریق تهیه آب خنک در فصول گرم بوده است. میوه جات و سایر مواد غذایی مورد نیاز را نیز در همین کانالها خنک نگه می داشتند.

  لازم به ذکر است که سطح آبهای زیر زمینی در این منطقه بسیار پائین است و به دلیل آنکه کندن خاک، خصوصاً در دزفول نسبتاً آسان می باشد، لذا این دو مسئله به احداث و گسترش شوادان کمک کرده است.

  در حال حاضر از این فضاها مانند گذشته استفاده نمی شود و اهالی استفاده از کولر برقی را ترجیح می دهند. عملکرد کنونی شوادان به عنوان انبار ملزومات خانه است و در زمان جنگ ایران و عراق، به عنوان پناهگاه در مقابل بمباران استفاده می شده است.

 

فصل دوم: تقسیم بندی اقلیمی ایران

  فلات ایران از نظر تقسیم بندی اقلیمی در یک منطقه خشک از جهان قرار گرفته است و صحرای خشک شمال آفریقا و عربستان که از سواحل اقیانوس اطلس در غرب آفریقا شروع می شود، تا ایران و نهایتاً تا افغانستان و ترکمنستان ادامه پیدا می کند.

  البته باید توجه داشت که این یک تقسیم بندی بسیار کلی است و اگر چه آب و هوای اکثر نقاط ایران خشک می باشد و معدل بارندگی بسیار کمتر از معدل بارندگی در سایر نقاط جهان است، ولی با وجود این قاعده کلی، شرایط آب و هوایی مختلفی در ایران مشاهده می شود.

  در مورد وضعیت آب و هوایی ایران، دانشمندان و جغرافی دانان خارجی و ایرانی تحقیقات بسیار انجام داده اند و در این میان اصولی را که «کوپن»* دانشمند اتریشی ارائه داده بیشتر مورد قبول اهل فن است.کوپن از لحاظ آب و هوایی ایران را به هفت منطقه متفاوت تقسیم نموده و دکتر گنجی بر اساس تقسیم بندی کوپن و با در نظر گرفتن اشکالاتی که در تقسیم بندی کوپن از لحاظ آب و هوای مختلف در هر از مناطق تقسیم شده می باشد، ایران را به دوازده منطقه آب و هوایی تقسیم کرده است. از نظر مسکن و محیطهای مسکونی، مهندس مرتضی کسمایی در نقشه پهنه بندی اقلیمی ایران که برای مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن انجام گردیده، کشور ایران را به هشت منطقه اقلیمی تقسیم نموده است.

  در این تحقیق از تقسیم بندی آقای بهروز پاکدامن که برای سازمان هلال احمر صورت گرفته و در آ« کشور ایران به چهار منطقه اصلی تقسیم گردیده، استفاده شده است. در رابطه با تأثیر اقلیم بر بافت شهری، فرم ابنیه و نوع مصالح، خصوصیات مشترکی در هر یک از این چهار منطقه ملاحظه می شود.

این چهار منطقه اقلیمی به ترتیب عبارتند از:

1- کرانه جنوبی دریای خزر

2- کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان

3- نواحی کوهستانی و مرتفع فلات

4- دشتهای فلات

  به هر کدام از این چهار اقلیم دارای شرایط اقلیمی خاص و متفاوت است، به نحوی که ساکنان ایران در سواحل دریای خزر با رطوبت و بارندگی بسیار زیاد و در سواحل جنوبی کشور با گرما و رطوبت آزار دهنده و در نواحی کوهستانی با سرمای زیر صفر و زمستان طولانی و بالاخره در دشتهای فلات با گرما، خشکی هوا و بادهای کویری مواجه می باشند.

  در ساختمانهای امروزی با استفاده از تکنولوژی مدرن و تأسیسات مکانیکی، سعی در مقابله با این عوامل اقلیمی شده است، ولی در گذشته این تجهیزات وجود نداشته و ابنیه سازان سنتی می بایستی بالاجبار با استفاده از وسایل و مصالح محلی با عوامل نامناسب و فرسایشی طبیعت مقابله کنند و جهت فراهم نمودن شرایط آسایش در محوطه های شهری و در داخل ساختمانها استفاده بهینه از عوامل اقلیمی همیشه مسئله اساسی و مهم در طراحی و اجرا بوده است. جهت آفتاب، سمت باد مطلوب و نامطلوب، نوسان درجه حرارت در طی شبانه روز و دسترسی به آب و گیاه و زمین مناسب همیشه نقش تعیین کننده در شکل و خصوصیات بنا داشته است.

  به طور کلی می توان بیان نمود که ساختمانهای سنتی ما، بر عکس اغلب ساختمانهای امروزی، در ستیز با شرایط طبیعی نبودند، بلکه با استفاده مناسب از این شرایط، در یم همزیستی و بهره وری منطقی در بطن طبیعت قرار داشته اند.

در فصول بعدی شرایط اقلیمی هر منطقه و تأثیر آن بر بافت شهری، فرم بنا و نوع مصالح به تفصیل بحث خواهد شد.

 

فصل سوم: کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان

1-3- شرایط اقلیمی

  این منطقه اقلیمی در امتداد یک نوار ساحلی باریک و نسبتاً طولانی است که بیش از دو هزار کیلومتر طول آن می باشد و از مصب اروند رود در جنوب غربی استان خوزستان شروع شده و به خلیج گواتر در جنوب شرقی استان سیستان و بلوچستان ختم می شود.

  از لحاظ اقلیمی، این سواحل جزو نواحی گرم و مرطوب محسوب می شود. تابستانها نسبتاً طولانی و زمستانها فقط در دو ماه دی و بهمن هوا تا حدی سرد است. این کناره به سبب آنکه در مجاورت دریا می باشد، رطوبت هوا بسیار زیاد است ولی به علت قلت بارندگی، فاقد پوشش نباتی می باشد و به جز نخلستانهای و کشتزارهای محدود اهالی، منطقه بطور کلی لم یزرع و بی آب و علف است.

خصوصیات آب و هوایی این کرانه به قرار ذیل است:

الف- میزان ریزش باران سالیانه بسیار اندک، اغلب بارندگی در فصول پائیز و خصوصاً زمستان

ب- رطوبت هوا بسیار زیاد در تمام فصول سال

ج- هوا بسیار گرم و مرطوب در تابستان و معتدل در زمستان

د- اختلاف کم درجه حرارت بین شب و روز

هـ - شور بودن آبهای زیر زمینی در اکثر مناطق

و- پوشش بسیار کم گیاهی

  از آنجاییکه در این کرانه خاک اکثر نواحی آهکی است و همچنین فاقد پوشش نباتی می باشد، لذا آب باران به داخل زمین نفوذ نمی کند و باران اندکی هم که می بارد، ایجاد سیل می کند و چون سیل بندهای کافی و کانالهای عبور آب وجود ندارد، این قبیل بارانها اغلب به جز خرابی حاصل دیگری ندارد و آب ذیقیمت شیرین به صورت سیل روانه دریا می گردد.

  به دلیل مجاورت با دریا و تابش تقریباً عمودی آفتاب در فصول بهار و تابستان، میزان تبخیر آب در منطقه بسیار زیاد و رطوبت هوا نیز زیاد است. هر چه از ساحل دور شویم و همچنین در ارتفاعات، از میزان رطوبت هوا کاسته می شود، به نحوی که به فاصله حدود بیست کیلومتر از ساحل، با آب و هوای گرم و خشک کویری و یا کوهپایه ای مواجهه می شویم.*رطوبت زیاد در سواحل دریا، توأم با حرارت بسیار زیاد، در اغلب مواقع در فصول گرم ایجاد شرجی می کند که از لحاظ که از لحاظ زیستی بسیار مشکل و طاقت فرسا است.

  علاوه بر رطوبت و گرمای بیش از حد، شور بودن آبهای زیر زمینی نیز از مشکلات عمده روستائیان و شهر نشینان این نواحی است. هر کجا که آبهای زیر زمینی شیرین باشد، روستای آبادی یافت می شود با نخلستانها و کشتزارهای نسبتاً وسیع، و به دلیل آنکه هوا مرطوب است، در صورت مساعد بودن جنس خاک، محصول بسیار و مرغوب حاصل می گردد. همچنین آب شیرین این روستاها به سایر روستاها و شهرها حمل می شود، مانند بندر چابهار که فاقد آب شیرین است و آب باید از چاههای آب شیرین معدود اطراف به این شهر توسط تانکر حمل شود. در سابق اهالی فقط از آب غیر بهداشتی برکه جهت آشامیدن استفاده می کردند.

  شرایط معیشت در روستاهایی که فاقد آب شیرین هستند بسیار مشکل است و اهالی فقط به دامداری مختصر و بعضاً ماهیگیری اکتفا می کنند و خرید آب شیرین هزینه اضافی بر اقتصاد ناتوان روستا تحمیل می کند.

  باید اذعان نمود که تنها با بهره گیری از عوامل اقلیمی، تأمین آسایش در فصول گرم در این منطقه بسیار مشکل است و در اغلب موارد آسایش فقط در پناه هوای خنک و فرحبخش کولر گازی مقدور می باشد. ولی به هر تقدیر با استفاده از سایه، کوران هوا، مصالح مناسب و جهت مناسب بنا، می توان شرایط زیستی را به شرایط آسایش انسان نزدیک نمود.

   به دلیل شرایط دشوار اقلیمی، این منطقه در گذشته تبعیدگاه مجرمین و محکومین محسوب می شده است. البته باید اضافه نمود که استعمارگران پرتغالی، هلندی، فرانسوی و انگلیسی به لحاظ تجارت و تسلط بر منطقه، از قرن شانزدهم به بعد در سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان حضور داشته اند و به جهت کسب منافع، آب و هوای دشوار این منطقه را تحمل نموده اند. در سابق، اکثر افراد متمول در فصول گرم خانواده خود را به نواحی کوهستانی و خوش آب و هوا می فرستادند.

 

2-3- بافت شهری

  بهترین روش برای مقابله با شرایط سخت آب و هوایی در این منطقه، ایجاد سایه و استفاده از جریان باد است. این مطلب برای ساکنان محل و کسانی که به این مناطق در ایام گرم سال مسافرت کرده اند، امری مشهود و مسلم است. در حالیکه در تابستان راه رفتن در سطح شهر در زیر تابش آفتاب بسیار مشکل و توأم با تعرق شدید پوست بدن و در بعضی از موارد گرمازدگی است، با استفاده از سایه کنار دیوارهای بلند با راحتی نسبی می توان رفت و آمد نمود. در همین هنگام پیاده روی در نخلستانها و در زیر سایه درختان آن مفرح و اگر نسیمی هم بوزد، بسیار دلپذیر می باشد. بنابراین ایجاد سایه و استفاده از جریان هوا، دو عامل بسیار مهم و تعیین کننده در بافت شهری و فرم بنا آسایش انسان است.

 

به طور کلی خصوصیات بافت شهری و روستایی در این کرانه به شرح ذیل است:

الف- بافت شهری بصورت نیمه متراکم

ب- بافت روستایی نسبتاً باز

ج- فضاهای شهری نیمه محصور

د- گسترش شهرها و روستاهای ساحلی در امتداد کنار ساحل و جهت آن رو به دریا

  بافت شهرها و روستاهای ساحلی (اشکال 1-3 و 2-3) یک حالت بینا بینی نسبت به بافت باز در سواحل جونبی دریای خزر و بافت بسته مناطق مرکزی ایران دارند. بدین نحو امکان جریان هوا در سطح شهر و یا روستا میسر می گردد و در عین حال از سایه ابنیه مجاور فضاهای شهری و احیاناً گیاهان مودجود در این فضاها جهت کاهش حرارت استفاده میشود. باید به این نکته توجه داشت که بافت شهری به خاطر کثرت جمعیت، مسائل اقتصادی و گرانی زمین، نسبت به بافت روستایی متراکم تر است.

  شرایط محیطی در شهرها و یا روستاهایی که مسایل اقلیمی در آنها رعایت نشده و جریان هوا در فضاهای زیستی به سختی صورت می گیرد و در زیر تابش مستقیم آفتاب هستند، از لحاظ زیست اقلیمی بسیار نامناسب است و فعالیت روزمره به دلیل حرارت و رطوبت زیاد، مشکل می باشد.

  از دیگر مشخصه های مهم سیمای شهرهای ساحلی وجود مسیلهای بزرگ است. البته این مسیلها به استثناء چند روز، تقریباً در تمامی ایام سال خشک هستند. اکثر برکه ها مجاور این مسیلها ساخته می شوند و آب چاههای کنار این مسیلها نسبت به چاههای دیگر شوری کمتری دارند.

شکل 1-3- بندر عباس با بافت نیمه متراکم مانند بسیاری دیگر از بنادر این کناره، در امتداد ساحل گسترش یافته و خانه های سنتی آن به صورت حیاط مرکزی هستند.

صفحه 71

در شهرها و روستاهایی که از سواحل کمی دورتر هستند، بافت آنها به بافت مناطق مرکزی ایران تشابه بیشتری دارد و فضاها بیشتر محصور می باشند. در این رابطه می توان از بافت قدیم خرمشهر در استان خوزستان که تنها 70 کیلومتر با دریا فاصله دارد و روستای قدیمی بستک در 80 کیلومتری ساحل دریا در استان هرمزگان و بسیاری دیگر از شهرها و روستاهای مشابه نام برد.

شکل2-3- بندر کنگان در ساحل خلیج فارس در استان بوشهر، به گسترش بندر در امتداد ساحل توجه کنید.

شکل 3-3- بندر طاهری در ساحل خلیج فارس در استان بوشهر گرم و مرطوب در ساحل دریا و گرم و نیمه مرطوب در کوهپایه.

 

 

3-3- فرم بنا

خصوصیات کلی فرم بنا در این مناطق به قرار ذیل است:

الف- ساختمانها به صورت حیاط مرکزی و نیمه درون گرا

ب- حداکثر استفاده از سایه و کوران هوا

ج- ارتفاع اتاقها زیاد و پنجره ها بلند و کشیده

د- ایوانها وسیع و مرتفع

هـ- عدم وجود زیر زمین

و- طاقها غالباً مسطح

  در این کناره اکثر ساختمانها نیمه درون گرا هستند و اطاقها در اطراف یک حیاط مرکزی قرار دارند. فرق عمده این ساختمانهای حیاط مرکزی با ابنیه مشابه در مناطق فلات مرکزی ایران در این است که با وجود آن که این ساختمانها درون گرا می باشند، ولی ارتباط آنها با فضای خارج کاملاً بسته نیست و پنجره های بلند و مرتفع و ایوانهای وسیع رو به فضای کوچه و یا میدان در طبقات دوم و خصوصاً سوم ساختمان دارند.(اشکال 8-3 و 11-3). دلیل این امر بدلیل لحاظ است که به منظور استفاده از تهویه دو طرفه هوا در داخل اتاق و کاستن از شدت گرما، با باز کردن پنجره های رو به حیاط از یک طرف و پنجره های رو به کوچه از طرف دیگر این تهویه صورت می گیرد. همچنین هنگام عصر و غروب که از شدت آفتاب کاسته می شود، اهالی در ایوانهای خارجی رو به دریا می نشینند و از جریان بادی که بین دریا و ساحل وجود دارد لذت می برند.

شکل 4-3- خانه مسکونی قدیمی در شهر میناب- استان هرمزگان، به ایوانهای عریض و مرتفع و بادگیر حجیم چهار طرفه توجه کنید.

ایوان در این منطقه از سایر نواحی ایران بزرگتر است و فضای بسیار مهمی در ساختمان محسوب می شود. در فصول گرم که مدت آن حدود نیمی از سال است، اغلب فعالیتهای روزمره در داخل ایوان انجام می شود، زیرا در ایوان هم تهویه به خوبی صورت می گیرد و هم در زیر سایه قرار دارد. غالباً در دور تا دور حیاط مرکزی و همچنین در یک و یا دو سمت خارج بنا، ایوان های وسیع و مرتفع وجود دارد.

شکل 5-3-حیاط مرکزی، ایوان سرتاسری، باز بودن نسبی اطراف بدنه خارجی بنا، و بادگیر از جمله خصوصیات بارز خانه های قدیمی بندر لنگه می باشد.

شکل 6-3- باز بودن چهار طرف خانه های حیاط مرکزی در بندر تاریخی سیراف امکان تهویه دو طرفه هوا در داخل اطاقها را میسر می نموده است.

  ارتفاع اتاقها نیز در این منطقه از سایر مناطق اقلیمی ایران بیشتر است و ارتفاع آن گاه  تا چهار متر و یا بیشتر می رسد. دلیل این امر بدان جهت است که گرمای هوا در فضای داخل صعود کرده و در نتیجه دمای هوا در ارتفاع پائین تر اتاق کاهش می یابد و با وجود پنجره های زیر سقف در دو طرف اتاق، هوای گرم تهویه می شود.

  در بندر بوشهر به دلیل مجاورت با دریا و بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی و رطوبت بسیار زیاد، زیر زمین احداث نمی شود و همچنین طبقه همکف نیز بیشتر جنبه خدماتی دارد و آشپزخانه، انبار آذوقه و احیاناً انبار کالا در این طبقه می باشند و طبقات اول و دوم بیشتر جنبه مسکونی دارند. مزیت دیگر طبقات فوقانی، این است که کوران هوا در این طبقات بهتر انجام می شود و از لحاظ محرمیت، پنجره های فوقانی از دید عابران در کوچه ها محفوظ است.

شکل 7-3-حیاط مرکزی یک خانه قدیمی در میناب به نوع قوسها که تحت تأثیر معماری هندی است توجه کنید.

  در این سواحل، احداث طاقهای قوسی رایج نیست و اکثر قریب به اتفاق ساختمانها دارای بامهای مسطح می باشند. در فصول گرم در شب هنگام، به دلیل خنکی نسبی هوا بر روی بام و تابش حرارت از زمین و بام گرم به آسمان نسبتاً سرد، اهالی بر روی بام می خوابند و جان پناه اطراف بام اغلب مشبک می باشد تا ساکنان بر روی بام  از دید اطراف محفوظ باشند و در عین حال از کوران هوا بر روی بام استفاده کنند.

  در اینجا لازم به ذکر است که به لحاظ تبادل تجاری بین بنادر این سواحل با کشورهای عربی و هندوستان، تزئینات ساختمان و فرم قوسها و بازشوهای ساختمان، شباهت بسیار زیادی با ساختمانهای شبه جزیره عربستان و هندوستان دارد. به عنوان مثال ساختمانهای قدیمی بوشهر و بندر لنگه شبیه ساختمانهای شهر صنعا در یمن و بادگیرهای بندر لنگه، قشم و بندر عباس کاملاً شبیه بادگیرهای سواحل جنوبی خلیج فارس و مساجد چابهار شبیه مساجد هند و پاکستان است. قوسهای نیمه دایره بالای بازشوها در این سواحل، شبیه قوسهای رایج در عربستان و هندوستان است و با قوسهای ساختمانی فلات مرکزی ایران که به صورت جناغی است، متفاوت می باشد. بقایای قلاع و ساختمانهای دوران استعمار پرتغال در جزایر هرمز و قشم هنوز وجود دارد که مانند سایر قلاع و ساختمانهای پرتغالی است و ویلاهای مسکونی شرکت نفت ایران و انگلیس که توسط انگلیسیها در آبادان ساخته شده و هنوز هم مورد استفاده است مشابه ابنیه انگلیسی می باشند.

شکل 8-3-خانه بهزاد، محله مساح در بندر لنگه- قاجاریه. در این خانه حیاط مرکزی نیمه درون گرا، مصالح مورد استفاده در دیوارها از سنگ است و طاق مسطح آن با تیر چوبی و کاهگل پوشیده شده است. به ارتفاع بلند پنجره ها در طبقه فوقانی ساختمان توجه کنید.

 

4-3-نوع مصالح

  در مناطق گرم و مرطوب، استفاده از مصالحی که دارای جرم حرارتی کم هستند و حرارت را در خود ذخیره نمی کنند بهتر است. زیرا از لحاظ اقلیمی، مشکل اساسی گرمای بیش از حد است و ذخیره نمودن حرارت روز برای شب صحیح نمی باشد. به همین دلیل چوب بهترین نوع مصالح در این مناطق است زیرا چوب حرارت را به کندی انتقال می دهد و حرارت کسب شده در طی روز، بر روی سطح چوب باقی می ماند و با وزش نسیم نسبتاً خنک در شب، چوب حرارت خود را از دست می دهد. ولی در این سواحل، مشاهده می شود که از چوب فقط برای بام و در و پنجره استفاده می شود و بدنه ساختمان با مصالح بنائی که دارای جرم حرارتی بسیار زیاد است، اجرا می شود و ضخامت دیوارها غالباً زیاد می باشد. این مطلب به این خاطر است که در این سواحل پوشش گیاهی بسیار اندک و چوب درختان برای کارهای ساختمانی کم می باشد. لذا بالاجبار اهالی مجبور به استفاده از مصالح بنائی که به وفور وجود دارد، می باشند. در کنار هورها و مردابهای کنار رودخانه و دریا و در مناطقی که نی وجود دارد، اغلب خانه ها با حصیر ساخته می شود و افراد تنگدست در این نوع سرپناهها زندگی می کنند.

  بر اساس آمار رسمی سال 1335، در بندرعباس 68/60 درصد خانه خشتی و 13/17 درصد حصیری و در بندر لنگه 90 درصد خانه ها سنگی و 10 درصد حصیری بوده اند. در بندر بوشهر اکثر ساختمانهای سنتی با سنگهای رسوبی دریا احداث شده اند و در چابهار این خانه ها با خشت و در خرمشهر با خشت و آجر اجرا گردیده اند.

  همانگونه که ذکر شد، در این سواحل زدن طاقهای قوسی و گنبدی مرسوم نیست و غالباً از طاقهای کاهگلی مسطح استفاده می شود. جهت اجرا ابتدا تیرهای چوبی بلند را به فواصل حدود سی سانتیمتر از یکدیگر بر روی دو دیوار مقابل قرار می دهند. سپس روی این تیرها حصیر می اندازند و در آخر با یک لایه کاهگل، سطح بام را پوشش می دهند. در اغلب موارد از چوب هندی که به نام «چندل» خوانده می شود، به عنوان تیر سقف استفاده می کنند. این چوب صاف و بلند است و در مقابل رطوبت و موریانه از خود مقاومت خوبی نشان می دهد. تنها عیب آن این است که باید به کشور وارد شود و لذا قیمت آن نسبتاً زیاد است.

  باید یادآوری شود که از لحاظ سازه ای، بام این ساختمانها، ضعیفترین قسمت بنا است و از آنجائی که اتصال محکمی بین تیرها و دیوارها و هخچنین بین خود تیرها وجود ندارد، لذا ساختار پایداری نبوده و در مقابل نیروی زلزله بسیار آسیب پذیر است. همچنین در مقابل بارندگی نیز کاهگل مقاومت کافی ندارد و رطوبت به داخل بنا نفوذ می کند که باعث سلب آسایش ساکنین و پوسیدگی مصالح می شود.

 

 

5-3- بندر بوشهر

 

   بندر بوشهر در کنار ساحل خلیج فارس، از بنادر مهم کشور ایران بوده و هم اکنون نیز کم و بیش اهمیت سابق خود را حفظ کرده است. در محلات قدیمی این بندر، بافت شهری بسیار متراکم و عرض کوچه ها کمتر از عرض کوچه های شهرهایی مثل یزد و کرمان است. به نحوی که در بعضی از قسمتها عرض کوچه حداکثر از یک الی یک و نیم متر تجاوز نمی کند. نسبت ارتفاع دیوارها به عرض کوچه حدوداً ده به یک است و باید اذعان نمود که بافت قدیم بوشهر از این نظر مقام اول را در بین کلیه شهرهای ایران دارد.(شکل 9-3).

شکل 9-3-یکی از محلات بافت قدیم بندر بوشهر، به ارتفاع زیاد دیوارها نسبت به عرض کم کوچه توجه کنید.

  دلیل اصلی این مطلب، ارزش زمین است. بوشهر یکی از بنادر قدیمی ایران است و تبادل تجاری زیادی بین این بندر و بنادر مناطق دیگری مانند شبه جزیره عربستان، هندوستان و افریقا و در سده های اخیر با کشورهای اروپایی برقرار بوده است. ولی باید توجه داشت که بافت شهر و کوچه های طویل آن غالباً رو به جهت دریا دارند و همچنین وجود ساختمانهای مرتفع که ارتفاع بعضی از آنها بیش از پانزده متر است، در مجاور این کوچه های باریک، باعث ایجاد سایه دائم بر روی این معابر می شود و در کاهش دمای محیط بسیار مؤثر است. در نتیجه عبور و مرور در این مسیرها در زیر سایه ابنیه بلند و استفاده از نسیم ملایم بین دریا و خشکی، بدون احساس گرمای بسیار زیاد، میسر می باشد.

  در این شهر فضاهایی که مسایل اقلیمی در آنها رعایت نشده و جریان هوا در آنها به سختی صورت می گیرد و در زیر تابش مستقیم آفتاب هستند، از لحاظ زیستی بسیار نامناسب می باشند و فعالیت روزمره در این مکانها به دلیل حرارت و رطوبت زیاد، بسیار مشکل است (شکل 10-3).

شکل10-3-یکی از میادین محله ای در بافت قدیم بوشهر

  خانه های مسکونی در این بندر همانند خانه های مسکونی در سایر اقلیمهای ایران (به جز اقلیم معتدل و مرطوب جنوب دریای خزر) به صورت حیاط مرکزی است یعنی حیاط در وسط خانه و اطاقها در اطراف آن می باشد(شکل14-3). در اینجا نیز مانند سایر مناطق، خانه اغنیا از چند حیاط به نامهای بیرونی، اندرونی و خدمات تشکیل شده است. حیاط بیرونی مختص افراد نامحرم، مردان، مهمانان مرد خانه و بالاخره تجارتخانه مرد خانه است. این حیاط و اتاقهای مجاور آن بزرگترین و بهترین قسمت ساختمان می باشد. بخش اندرونی مختص افراد محرم می باشد و معمولاً زنان و دختران خانه و اقوام نزدیک در این قسمت هستند. بعضی از خانه های بزرگتر حیاط سومی داشته اند به نام حیاط خدمات که مخصوص خدمه و احیاناً نگهداری طیور و چهارپایان بوده است و مختصر تر و ساده تر از سایر قسمتهای خانه است.

  عملکرد گوناگون این خانه ها نه تنها به وسیله حیاطهای مختلف تقسیم می شود، بلکه در هر حیاط نیز طبقات مختلف خانه دارای عملکردهای متفاوتی است.

  همانگونه که ذکر شد، به دلیل بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی و رطوبت بسیار زیاد هوا، زیر زمین در این خانه ها وجود ندارد. لذا ساختمان از طبقه همکف شروع می شود که این طبقه مخصوص امور خدماتی و انبار است. دلیل این امر بدین لحاظ است که چون حیاط این خانه ها نسبتاً کوچک و ارتفاع دیوارها زیاد است، در این طبقه امکان دسترسی به نور مستقیم آفتاب وجود ندارد و همیشه در سایه و نم دار میباشد.به علاوه اغلب کف و دیوارهای آن رطوبت زمین را بالا کشیده و نمناک است. رطوبت سنگین هوا نیز در سطح حیاط وجود دارد و به دلیل محصور بودن کامل حیاط از چهار طرف، این رطوبت تهویه نمی شود. علاوه بر این، در این خانه ها به دلیل محرمیت، پنجره رو به بیرون در طبقه همکف وجود ندارد و تهویه هوا در داخل اتاقها به سختی صورت می گیرد. لذا این طبقه که اهمیت کمتری دارد و ارتفاع آن نیز نسبت به طبقات فوقانی کمتر است (شکل 15-3)، محل نگهداری ما یحتاج خانواده می باشد و اگر تجارتخانه آقای خانه در همین منزل باشد، که اغلب این طور بوده، مال التجاره نیز در همین طبقه نگهداری می شده است. آشپزخانه و آب انبار نیز در این طبقه می باشد.

  آشپزخانه معمولاً بین بخش اندرونی و بیرونی قرار دارد تا امکان دسترسی به آن از هر دو بخش میسر باشد. خانم خانه پس از طبخ غذا، آن را برای آقای خانه و یا مهمانان و همکاران وی می فرستاده است.

  با توجه به اینکه در شهر لوله کشی وجود نداشته و آبهای زیر زمینی نیز شور بوده، وجود آب انبار در خانه اغنیا یک امر حیاتی و لازم به شمار می رفته است. در هنگام بارندگی، آب جاری شده بر روی پشت بام و حیاط به سمت آب انبار که مانند یک حوض در کف یکی از اطاقهای همکف قرار داشته هدایت می شده است و در طول سال از این آب جهت پخت و پز و آشامیدن استفاده می کردند.

  برای شستشوی بدن و ظروف، از آب شور یا تلخ که از چاه بدست می آمده استفاده می شده است و از آب شیرین فقط برای آب کشی بدن یک سطل آن را بر روی خود می ریختند. افرادی که آب انبار در منزل نداشته اند از آب انبار عمومی شهر استفاده می کرده اند.

  طبقات اول و دوم خانه جنبه مسکونی داشته است. این طبقات از رطوبت سطح حیاط و کف زمین به دور هستند. سقف اطاق در این طبقات بسیار بلند است که گاه به چهار متر و یا بیشتر می رسد و دارای پنجره های بزرگ به سمت حیاط و به سمت خیابان می باشند. لذا جریان دو طرفه هوا در این اطاقها میسر است که باعث تهویه مناسب اطاق و کاهش حرارت می شود.

  ایوانهای بزرگ با سایه بانهای مرتفع در قسمت رو به بیرون اطاقها وجود دارد که در هنگام غروب با استفاده از باد نسبتاً خنک دریا محیط مناسبی جهت استراحت فراهم می گردد. ارتفاع بلند اطاق باعث می شود هوای گرم به بالا صعود کند و هوا در سطح پائین اطاق حرارت کمتری داشته باشد(شکل11-3).

شکل 11-3-نمای یکی از خانه های سنتی در بافت قدیم بوشهر. وجود ایوانهای وسیع و پنجره های مرتفع در طبقات فوقانی جهت استفاده از کوران دو طرفه هوا در داخل ساختمان است.

 

  در بوشهر بادگیر به ندرت یافت می شود و استفاده مستقیم از نسیم دریا بیشتر متداول است. این کار به وسیله تعبیه پنجره در دو طرف اطاق و استفاده از ایوان و خصوصاً پشت بام انجام می گردد. چون بافت شهر متراکم است، جریان هوا در داخل شهر نسبتاً کم می باشد، فقط در بالای پشت بامها که ارتفاع آ«ها از سطح زمین زیاد است می توان از نسیم دریا به خوبی استفاده نمود. لذا در روی پشت بام اغلب سایه بان نصب می کردند و دور آن را با دست اندازهای مشبک زیبا که مانع دید از خارج می شود ولی جریان هوا از بین آنها می تواند عبور کند، محصور می نموده اند.

  به غیر از پنجره ها و ایوانهای خارجی، فرق عمده ای که از لحاظ فرم، این ابنیه حیاط مرکزی با ابنیه دارای حیاط مرکزی در شهرهایی مثل یزد و کرمان وجود دارد، این است که اولاًٌ این ساختمانها بیش از دو طبقه هستند و ارتفاع اطاقها بسیار زیاد و در ثانی حیاط این خانه ها بسیار کوچک می باشد. دلیل کوچکی حیاط یکی مشکل آبیاری درختان آن است و دیگر این که این حیاطهای کوچک با وجود دیوارها و طبقات بلند خانه در مجاورت خود، اکثراً در سایه هستند و لذا حرارت هوا در حیاط زیاد بالا نمی رود.

  در بندر بوشهر سنگهای مرجانی و رسوبی دریا مصالح عمده دیوارهای ابنیه سنتی را تشکیل می دهد. در بوشهر در چند متری عمق زمین لایه های وسیعی از این سنگها وجود دارد، زیرا این منطقه سابقاً تماماً در زیر آب بوده است. لذا به آسانی می توان به سنگهای رسوبی دسترسی پیدا کرد و به عنوان مصالح ساختمانی از آن استفاده نمود. اشکال عمده این نوع سنگ که از جنس آهکی می باشد، مقاومت کم فشاری آن است، لذا جهت ساخت ابنیه در بوشهر که اغلب مرتفع نیز می باشند، مجبورند ضخامت دیوار طبقه همکف را گاه تا یک متر در نظر بگیرند تا بتواند تحمل فشار بالا طبقات بالا را بکند. از آنجائیکه این سنگها متخلخل هستند، عایق بسیار خوب حرارتی و صوتی می باشند.

  با کمال تأسف باید اذعان نمود که از این نوع ابنیه تعداد معدودی در این بندر باقی مانده که آنها هم در حال تخریب و از بین رفتن می باشند و به طور کلی بافت قدیم بوشهر در حال حاضر به یک مخروبه بیشتر شباهت دارد تا یک بافت شهری و اگر اقدامات مرمتی و حفاظتی و مهمتر از همه، عملکرد جدید و اقتصادی برای این بخش قدیمی بوشهر در نظر گرفته نشود، در آینده نزدیک، بخشی مصور و زیبا از تاریخ فرهنگی و اجتماعی این شهر محو خواهد شد.

  به جرأت همین مطلب را می توان در مورد ساختمانهای قدیمی و زیبای بندر لنگه و بافت قدیم بندرعباس، شهر مییناب و همچنین بافت قدیم و کوچک بندر چابهار بیان نمود و باید هر چه زودتر از تخریب و فروپاشی این میراث ارزنده فرهنگی جلوگیری شود. مسلماً مرمت مقطعی و حفظ یک یا دو بنا نمی تواند جوابگو باشد. بلکه مجدداً باید خون در شریانهای اقتصادی این بافتهای از یاد رفته تاریخی جریان پیدا کند و با وضع قوانین و ضوابط جدید و مشخص نمودن عملکردها و کاربردهای مناسب با شرایط امروز و همچنین تأمین خدمات شهری و مدرن، این مناطق را به بخشهای دیدنی، فرهنگی، فعال و اقتصادی از شهرهای سنتی تبدیل نمود. در کشورهای دیگر با سوابق تاریخی به مراتب کمتر از ما، این رنسانس یا تجدید حیات بافتهای قدیمی شهرها، سالهاست که صورت گرفته و به نتایج مطلوب اجتماعی و اقتصادی رسیده و در کشور ما نیز می توان به نتایج مشابه دست یافت.

  در مورد بندر خرمشهر، اگر چه بافت قدیم این بندر در اثر صدمات جنگ اخیر بسیار آسیب دیده و بخش قابل ملاحظه ای از آن از بین رفته و قابل مرمت نمی باشد، ولی جهت بازسازی شهر، معماران و شهرسازان بهتر است با مطالعه ساختار قدیمی این بندر، درسها و تجربیات اقلیمی و تاریخی این شهر را در نظر ملحوظ دارند و طرحهای آنها بدون توجه به این تجربیات با ارزش، به احتمال زیاد مشکلات زیست اقلیمی و فرهنگی متعددی برای شهروندان آینده این شهر به همراه خواهد داشت.

شکل14-3-خانه سنتی با حیاط مرکزی در بندر بوشهر

 

 

شکل 15-3-مقطع الف-الف-، به تفاوت ارتفاع اتاقها در طبقات مختلف توجه کنید. طبقه همکف عملکرد خدماتی(انبار، آشپزخانه و آب انبار) و طبقات اول و دوم عملکرد مسکونی دارند. جان پناههای مرتفع و مشبک بر روی بام در عین ایجاد سایه و حفظ محرمیت ساکنان، باعث جلوگیری از کوران هوا نمی شود.

شکل 16-3-مقطع ب-ب، نسبت ارتفاع به طول این حیاطها- اقلیم گرم و مرطوب- بسیار بیشتر تز حیاطهای مرکزی مشابه در فلات مرکزی ایران، اقلیم گرم و خشک- است. با مقطع خانه بروجردیها- اقلیم گرم و خشک

شکل 17-3- از بافت قدیم شهر تاریخی میناب چیزی بیش از چند ساختمان نیمه خرابه باقی نمانده است. در این تصویر، ساختمانهای معدود قدیمی با بادگیرهای بالای آن در وسط عکس مشخص است.

 

6-3- جزیره کیش

  جزیره زیبای کیش با 90 کیلومتر مربع مساحت واقع در آبهای نیلگون خلیج فارس است و بخشی از استان ساحلی هرمزگان محسوب می شود. اتلاق مروارید خلیج به این جزیره زیبا سخنی گزاف نیست، زیرا اگر چه تابستانها در این جزیره هوا بسیار گرم است، ولی حداقل در شش ماه از سال منطقه ای بسیار مفرح با آب و هوای معتدل و طبیعتی دلپذیر است. شنهای ساحلی سفید رنگ آن در مجاور آبهای شفاف و نیلی رنگ خلیج و مرغان سفید دریائی، منظره بسیار دلفریبی را در خاطر و ذهن ایرانیانی که در فلات مرکزی ایران سکونت دارند به تصویر می کشد.

  در سال 1931 میلادی، باستان شناسان دانشگاه اکسفورد انگلیس در سمت شمالی جزیره دو کاخ سلطنتی متعلق به دوره ساسانیان (شکل18-4) و تعدادی خانه های مسکونی در سمت شرقی آنها یافتند. کاخها با خشت خام ساخته شده اند و در درون آنها مجسمه های نیم تنه شاهپور دوم ساسانی و در خانه های مسکونی، سکه های رومی متعلق به قرون چهارم، پنجم و ششم میلادی، کشف شده است.

شکل 18-3-نمای ترسیم شده از حیاط و قوس سر در ورودی به حیاط کاخ ساسانی در جزیره کیش صفحه 88

  اهمیت و آبادانی جزیره کیش در دوره بعد از اسلام نیز ادامه داشته و همواره یکی از جزایر مهم بازرگانی در خلیج فارس محسوب می شده است. بقایای شهرک حریره که از این دوره باقی مانده، اخیراً مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. زکریای قزوینی در قرن هفتم هجری درباره تجارت و آبادانی در این جزیره می نویسد:«قیس یا کیش جزیره ای است در دریای فارس، محیطش چهار فرسنگ است.مرکز جزیره شهری است با ساختمانهای تازه و بسیار خوش منظره و زیبا، با روی محکم دارد.باغهای میوه در پیرامون شهر هست. این جزیره بندری است بسیار حیاتی، لنگرگاه کشتی هایی است که میان هند و ایران در سفرند، مصنوعات و کالاهای بسیار قیمتی، هر آنچه در هندوستان هست، در این جزیره موجود است. از هر سو بازگانان عربستانی و ایرانی به جزیره می آیند و به داد و ستد سرگرمند.»و در مورد آب و هوای کیش چنین بیان می کند:«آب آشامیدنی از چاه آب است. ثروتمندان از ساروج ها آب می خورند(منظور آب انبارهای ساخته شده با ساروج است)هوایش فصل تابستان بشنوی اما نبینی، تو گوئی که در خزانه گرمابه بسیار گرم نشسته ای.»

  یکی از دلایل اهمیت این جزیره در طول تاریخ، وجود چاههای آب شیرین در آن بوده و به همین دلیل همیشه دارای جمعیت و اهمیت تجاری و سیاسی بوده است.«معدل باران سالیانه در این جزیره 7/150 میلی متر است که 82 درصد آن در زمستان،10 درصد در پائیز و بقیه در تابستان و بهار می بارد و متوسط دمای سالیانه آن حدود 7/25 درجه است.»

  در سابق علاوه بر چاهها، قنات نیز وجود داشته که بقایای پنج رشته از آنها هنوز در جزیره باقی است. به علاوه برکه های متعددی در این جزیره وجود دارد که آب آنها در سابق از طریق هدایت آب باران به سمت این برکه ها تأمین می شده و به مصرف شرب اهالی می رسیده است.در حال حاضر یک چشمه آب شیرین نیز در جزیره وجود دارد و پنج دستگاه آب شیرین کن نیز آب شور دریا را جهت مصرف اهالی به آب شیرین تبدیل می کند. اهالی بومی نیز در خانه های خود چاه آب دارند، البته آب بعضی از این چاهها نسبتاً شور و تلخ است و فقط به مصرف شستشو و آبیاری می رسد.

  تا سال 1350، در این جزیره چهار روستای سفین، سه جم، دیهو و باغو وجود داشته و کیش ماشه بندر آن بوده است. در این سال رژیم گذشته اهالی را به سفین جدید واقع در ساحل شمالی جزیره انتقال داد و در آنجا خانه های مسکونی و یک بازار برای آنها احداث نمود. خانه های قدیمی بومیان جزیره خانه های خشتی با حیاط مرکزی بوده که یکی از نمونه های زیبا آن با نام «خانه شیخ» در سمت ساحل شرقی جزیره به عنوان یک نمونه از خانه های سنتی باقی مانده است (شکل 19-3).

شکل 19-3-«خانه شیخ» واقع در ساحل شرقی جزیره کیش. این خانه به صورت حیاط مرکزی است و بادگیرهای چهار طرفه جهت استفاده از کوران هوا در داخل ساختمان می باشد.

  خانه های جدید روستائیان بتون آرمه با رویه سیمان تگرگی و به رنگ کاهگل است در این خانه ها حیاط در سمت رو به خلیج می باشد و اتاقها در سمت جنوبی حیاط واقع می باشند. با احداث ایوانهای عریض رو به دریا و تبعیت از فرمها و رنگهای سنتی منطقه، سعی شده که ساختمانها در عین استحکام، تا حد امکان از لحاظ اقلیمی و بومی، با شرایط منطقه سازگار باشند(شکل 20-3).

شکل 20-3-خانه های مسکونی ساخته شده توسط رژیم سابق در جزیره کیشف به ایوانهای عریض جهت ایجاد سایه و استفاده از جریان هوا توجه کنید.

  استفاده از سایه و تهویه، تنها راههای کاهش حرارت و ایجاد آسایش در این خانه ها بوده و هیچگونه وسایل مکانیکی برودتی برای آنها در نظر گرفته نشده بوده است، اگر چه در حال حاضر در اغلب خانه ها کولر گازی وجود دارد. در ایران روستا دو مسجد یکی برای اهالی شیعه مذهب و دیگری برای برادران سنی مذهب وجود دارد(شکل21-3).

شکل 21-3- مناره بلند مسجد اهل سنت در شهرک سفین، جزیره کیش.

  ازجزایر نزدیک کیش، می توان از جزیره هندورابی با 31 کیلومتر مربع مساحت نام برد. آب و هوای این جزیره  شبیه جزیره کیش است ولی از لحاظ آبادانی و توسعه بسیار عقب مانده و در شرایط نامساعد اقتصادی قرار دارد.«در این جزیره هفت خانوار زندگی می کنند که همگی ایرانیان عرب زبان و سنی مذهب می باشند و پیشه آنها صید و غواصی است.» در این جزیره مشکل عمده کمبود آب است و اهالی مجبورند از دو چاه آب نیمه شور و دو آب انبار موجود در جزیره که به وسیله آب باران پر می شود، استفاده کنند.

  در رابطه با سایر جزایر مهم در خلیج فارس می توان از جزایر خارک و لاوان نام برد که در صادرات نفت نقش عمده دارند و ساکنین این دو جزیره اغلب کارکنان شرکت نفت و تعدادی بومی عرب زبان هستند. جزایر مهم دیگر قشم و هرمز است که همواره مورد توجه بازرگانان، جهانگردان، دولتها و حتی استعمارگران بوده است. «آفاناسی نیکیتین» بازرگان و جهانگرد روسی در سال 1469 در مورد جزیره هرمز می نویسد «هرگاه جهان را حلقه انگشتری به شمار آوریم،گورمیز (هرمز) نگین آن است... گورمیز( هرمز) بندرگاه عظیمی است که مردم سراسر جهان به آنجا می آیند و همه گونه کالا در آنجا وجود دارد. هر چه که در جهان پدید می آید در هرمز یافت می شود... هرمز جزیره ای است سرشار از تجمل و لذت و در عین حال فقر دهشتناک. گر چه آب آشامیدنی را با زورقها و اراضی قاره به آنجا می آورند، با این وصف باغهای سر سبز و خرمی در جزیره وجود دارد. در هیچ سرزمینی زنان اشراف و ثروتمندان چنین البسه گرانبهایی نمی پوشند و از چنین زیورآلاتی برخوردار نیستند. این در حالی است که صدها پیشه ور و مردم بی چیز از بی آبی و بیماری تلف می شوند. گرما بزرگترین و دهشتبارترین دشمن اهالی است. شبها در شهر آوای موسیقی طنین افکن است و ضیافتهای پی در پی ترتیب داده می شود... در هرمز حرارت آفتاب انسان را می سوزاند. روزها در کوچه ها فرش می گذارند تا پاها با سنگها تماس حاصل نکنند. فراز کوچه ها را با پارچه می پوشانند و از این رهگذر سایبانی مصنوعی پدید می آورند. در چهار راهها اشتران حامل آب در انتظار مشتریان ایستاده اند. هنگام بروز بادهای سمی، مردم خود را درون آب جای می دهند تا برطرف شود.

  در اینجا باید عنوان شود که خلیج فارس، گاهواره تمدن بشر بوده است و یکجا نشینی و شهر نشینی و همچنین ساختار حکومت سیاسی برای اولین بار در بین النهرین یعنی در فاصله بین دو رود دجله و فرات که به این خلیج می ریزند شروع شده. اولین دولتهای مقتدر جهان مانند کلده، سومر، بابل و حتی فنیقی ها و امپراطوری های بعدی در این خلیج کشتیرانی کرده و بازرگانی همیشه در آن جریان داشته است به نحوی که در اولین سالهای دوران استعمار اروپایی، یعنی اوایل قرن شانزدهم (1506 میلادی) پای پرتغالیها به این خلیج باز می شود و تا سال 1622 میلادی یعنی بیش از یک صد سال بر جزایر و امور بازرگانی در این منطقه تسلط کامل داشته اند و بقایای قلاع آنها هنوز در بسیاری از جزایر منطقه یافت می شود. در طی قرون قبل از بازرگانی و صید مروارید و امروزه ذخایر عظیم نفت همواره خلیج فارس را به عنوان یکی از نقاط استراتژیک جهان مطرح نموده است.

  گرما طاقت فرسا در طول نیمی از سالف کم آبی و عقب ماندگی باعث مهاجرت روز افزون اهالی این جزایر به سواحل جنوبی خلیج فارس به امید زندگی مرفه تر و آسایش بیشتر گردیده است. البته در سالهای اخیر اقدامات مثبتی در جهت توسعه این جزایر به عمل آمده و شناخت اقلیم و معماری بومی منطقه جهت تداوم و پیشبرد این توسعه ضروری می باشد.

 

7-3- کَپَر

  همانگونه که در قسمت مصالح، در ابتدای فصل اشاره شد، افراد تنگدست در کنار هورها و مناطقی که نی رشد می کند و همچنین در مجاور نخلستانها، در خانه های حصیری که به نام کپر معروف است زندگی می کنند و درصد نسبتاً زیادی از روستائیان در استانهای جنوبی کشور در این نوع سر پناه سکنی دارند.

  مصالح مورد استفاده در این کپرها، نی های روئیده شده در کنار آبگیرها و یا برگ درختان خرما است. اسکلت کپر را دسته های بلند نی و با شاخه های وسط برگ خرما که به هم گره زده شده اند و به نام «گَصَب» خوانده می شود و قطر آن حدود 10 الی 15 سانتیمتر است، تشکیل می دهد. هر دسته گَصَب (گَساب هم گفته می شود) را به فاصله یک متر و اگر قطر گصبها کم باشد به فاصله 50 سانتیمتر از هم در دو طرف بنا داخل خاک بطور عمودی فرو می کنند. طول این گصبها حدود سه الی چهار متر است. سپس قسمت فوقانی هر دو گصب که مقابل هم هستند را به هم گره می زنند(اشکال 22-3 و 23-3).

شکل 22-3-اسکلت کپر که همان گصبهای عمودی و افقی می باشد برای ساخت کپر آماده شده است. بندر جاسک، استان هرمزگان.

شکل23-3-به طرز قرارگیری گصبها و پوشش بوریا بر روی آنها در داخل کپر توجه کنید

  ابعاد این کپرها غالباً به طول پنج متر و عرض سه متر است. بدین طریق چندین جفت گصب که از بالا به هم گره زده شده اند به صورت قوس نیم دایره در می ایند. در مرحله بعد با گصبهای افقی، گصبهای عمودی را به هم متصل می کنند. به این ترتیب سازه و استخوان بندی کپر کامل می شود. جهت پوشش اسکلت از «بردی» که قسمتهای نازکتر نی است استفاده می کنند و روکش نهایی از حصیر بافته شده از نی و یا برگ درخت خرما به نام «بوریا» می باشد. کف اتاق خاک کوبیده شده است که گاهی روی آن را یک لایه کاهگل می کشند و با بوریا فرش می کنند. تنها بازشوی کپر از یکی از دو انتهای آن است که جهت رفت و آمد به آن استفاده می شود. نور و تهویه از لابلای نی ها تأمین می گردد.

  این کپرها در کنار آبگیرها جنبه مسکونی دارند ولی در روستاهائی که از آبگیر دور می باشند، از کپر به عنوان انباری یا طویله استفاده می شود.

  کپر از لحاظ اقلیمی و اقتصادی بسیار مناسب این مناطق است زیرا اولاً حرارت را در خود ذخیره نمی کند و در ثانی در زیر آن سایه است و در عین حال تهویه در آن به راحتی انجام می شود. سوم اینکه در مقابل بالا آمدن آب هورها که بسیار اتفاق می افتد و سطح روستا را فرا می گیرد و یا سیلاب در کنار مسیلها، نی بهتر ار دیوار گلی و یا خشتی عمل می کند. زیرا آب باعث سست شدن و تخریت تدریجی دیوار گلی و خشتی می شود و تا مدتها رطوبت در آن باقی می ماند ولی دیوار حصیری توسط آب به راحتی خراب نمی شود و رطوبت آن فوراً خشک می شود.

  دیوار حصیری در مقابل نیروی زلزله بسیار مقاومتر و مطمئن تر از دیوار خشتی و یا گلی است، زیرا دیوار حصیری دارای انعطاف پذیری (میرائی) خوبی است و از دیوار خشتی و گلی سبک تر است. مطلب بسیار مهم دیگر اینکه مصالح دیوار حصیری، نی های خودرو و یا برگهای خشک شده خرما است که به وفور یافت می شود و هزینه اضافی برای روستائیان ایجاد نمی کند. همچنین اجرای اینگونه دیوار سریعاً صورت می گیرد و انجام آن نسبتاً ساده است و به مهارت زیاد احتیاجی نمی باشد.

  از معایب کپر،عمر نسبتاً کوتاه، قابلیت اشتعال و رشد حشرات مزاحم در داخل آن است.

  «اولین مکان پیدایش این نوع کپرها به چهار هزار سال قبل از میلاد مسیح در کنار هورهای واقع در بین النهرین و جلگه خوزستان می رسد.» بعد از گذشت هزاران سال، هنوز تغییر چندانی در ساخت این نوع کپرها به وجود نیامده است. در بین النهرین کپرها در مقیاس بزرگتر نیز احداث می شده و مساجد،تالارهای اجتماع و پذیرائی با همین نی ها بنا می گردیده است.

  قابل ذکر است که در ممالک شرق آسیا سالانه دو میلیون تن بامبو که نوعی نی قطور است برای کارهای ساختمانی استفاده می شود و از کلبه های مسکونی کوچک تا ساختمانهای بزرگ و مرتفع با بامبو احداث می گردد.

  در رابطه با ساختمانهای حصیری باید اضافه نمود که نوع دیگر آن دااری اسکلت چوبی است و با بردی و حصیر پوشش می شود و آن هم به نام کپر خوانده می شود (شکل 24-3). در استان هرمزگان و بوشهر یک نوع کپر مورد استفاده قرار می گیرد که در زبان محلی «لَهَر» نامیده می شود و اسکلت آن تنه درخت خرما و پوشش دیوارها و بام از برگ درخت خرما می باشد (شکل 25-3).

  کپر در سایر ایران نیز در کنار ماندابها و نخلستانها احداث می شود ولی بیشترین تعداد خانه های حصیری در استانهای جنوبی کشور که دارای نخلستانهای وسیع و هورهای بزرگ هستند ساخته شده است.

شکل 24-3- نمای یک کپر با اسکلت چوبی در حوالی خرمشهر، استان خوزستان.

شکل 25-3- لَهَر که اسکلت و پوشش آن از درخت خرما است، از جمله خانه های حصیری متداول در استانهای بوشهر و هرمزگان است.

شکل 26-3- دو نما از خانه نیمه درون گرا در بندر لنگه

بازار در کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان

  در این کرانه گرم و مرطوب، فراهم نمودن شرایط آسایش در بازار، مستلزم ممانعت از تابش مستقیم آفتاب گرم و سوزان و همچنین تسهیل جریان هوا در بازار است. لذا مشاهده می شود که راسته های بازار در کرانه های جنوبی کشور دارای سایبانی مرتفع و با تمهیدات مختلف سعی شده که از حداکثر جریان هوا جهت تهویه و جابجایی هوای مرطوب و سنگین استفاده شود.

  سایبان بالای راسته های بازار معمولاً حصیر و یا پارچه است(شکل 13-8).

شکل 13-8- در منطقه گرم و مرطوب، طاق بازار در عین ایجاد سایه نباید مانع از تهویه و کروان هوا در راسته های بازر گردد- بازار میناب.

البته در بعضی از بازارها مانند بازار قدیم بوشهر، بندر لنگه و خرمشهر از سایه بانهایی مانند تیر چوبی و مصالح بنایی استفاده گردیده است. سایبانهای حصیری در عین ایجاد سایه، مانعی در جهت تهویه و جابجایی هوا در راسته های بازار نیستند. در راسته هایی که با مصالح با دوام تر پوشش شده اند، یک بازشوی سرتاسری بین طاق راسته ها و بام حجره ها وجود دارد(شکل 14-8) و جابجایی عمودی هوا به صورت طبیعی صورت می گیرد. به علاوه طول راسته های بازار در جنوب کشور (مانند بازار قدیم خرمشهر، بوشهر، سیراف و بندر لنگه) کم و حداکثر از چند صد متر تجاوز نمی کند و لذا از دو انتهای راسته بازار نیز تهویه صورت می گیرد. بدین ترتیب با ایجاد سایه و کوران هوا، شرایط زیست اقلیمی در داخل بازار نسبت به محیط خارج، به محدوده آسایش انسان نزدیک تر می باشد.

  به دلیل بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی و رطوبت نسبتاً زیاد در این منطقه نیز مانند کرانه دریای خزر، بازارهای فاقد زیر زمین هستند.

شکل 14-8-بازار بوهر- به بازشوهای بزرگ در زیر طاق جهت تأمین نور و تهویه توجه کنید.

  بر اساس یافته های باستان شناسی، از جمله بنادر و مراکز تجاری مهم در دوره ساسانیان و اویل حکومت اسلامی، شهر بندری سیراف در ساحل خلیج فارس بوده است. نکته قابل توجه در مورد این بندر اینکه بقایای بازار و بخشهای مرتبط با آن هنوز باقی مانده و این نشان دهنده این مطلب است«که کلیه نهادهای بازار مانند حمام، کاروانسرا و مسجد از همان ابتدای پیدایش مجموعه بازار بر پا گشته اند. وجود این نهادها نمودار پیوند شکل ایرانی با مدنیت اسلامی از بدو استوار شدن آن در این سرزمین است». (شکل 15-8).

شکل 15-8-  پلان بندر باستانی سیراف در ساحل خلیج فارس

   از دیگر مراکز عمده تجاری در خلیج فارس جزیره کیش بوده است. در این جزیره آثاری از بازارهای قدیمی بجای نمانده ولی در دهه پنجاه که بومیان جزیره به شهرک جدید سفین انتقال یافتند، از روی مدل بازار قدیم یک بازار جدید با پلان صلیبی شکل و با مصالح بتنی در کنار ساحل خلیج ساخته شد. راسته های این بازار که به نام بازار عربها معروف می باشد دارای طاقهای مرتفع بتنی است و مانند سایر بازارهای این کناره، جهت تهویه هوا و تأمین نور، یک فاصله حدود 75 سانتیمتر بین طاق راسته و بام حجره ها وجود دارد (اشکال 16-8 و 17-8). وجود همین سایه بان و بازشوی زیر آن باعث کاهش درجه حرارت و فراهم شدن شرایط آسایش تا میزان نسبتاً قابل قبولی در فصول گرم شده است.

  شکل 16-8-بازار عربها در شهرک سفین، جزیره کیش.

شکل 17-8-  به فاصله بین طاق راسته ها و طاق حجره ها جهت تهویه هوا توجه کنید- بازار عربها، جزیره کیش.

  این  جزیره مجدداً در سالهای اخیر به یکی از مراکز مهم تجاری در خلیج فارس تبدیل شده و بازارهای متعددی در آن احداث گردیده است. عملکرد این بازارهای جدید فقط از لحاظ اقتصادی است و مفاهیم و کارکردهای اجتماعی و فرهنگی بازارهای قدیم در آنها یافت نمی شود. از لحاظ اقلیمی نیز این بازارها مناسبتی با آب و هوای گرم و مرطوب این جزیره ندارند.

  در بازار جدیدالتاسیس مرجان که از بازارهای بزرگ این جزیره است، خرید کالا در فصول گرم که بیش از شش ماه از سال را شامل می شود کاری طاقت فرسا و از لحاظ آسایشی نارحت کننده است. در راسته های کاملاً سر پوشیده این بازار هیچگونه امکان تهویه طبیعی هوا وجود ندارد. خریداران مشتاق جهت خنک شدن، مجبورند به داخل حجره ها که دارای کولر گازی هستند پناه ببرند و پس از قدری خنک شدن و تجدید قوا مجدداً به راستای های گرم و مرطوب بروند و به تماشای کالای سایر حجره ها بپردازند.

  بازار جدیدالتاسیس پردیس که بام و سطوح جانبی آن هم کاملاً بسته می باشد، دارای سیستم تأسیسات مرکزی جهت تأمین برودت و حرارت و تنطیم مقدار رطوبت هوا است. ولی هنگامی که دستگاههای تأسیساتی آن از کار بیفتد، شرایط آسایش در آن مشابه بازار مرجان می گردد. در چند بازار  دیگر جزیره که راسته های آن بدون طاق و سایه بان هستند نیز آفتاب سوزان و گرمای بیش از حد آزار دهنده است.

  به طرو کلی تأمین شرایط آسایش در این بازارهای جدید که از روی مدل بازارهای غربی ساخته شده اند، مشکل و در بهترین حالت بسیار پر هزینه است. شاید ضرب المثل قدیمی«کلاغه آمد مثل کبک راه بره، راه رفتن خودش هم یادش رفت»ف در اینجا مصداق دارد. جهت توسعه اقتصادی این جزیره، توجه به معماری بومی آن ضرورت دارد.

 

مسجد در سواحل جنوبی کشور

  یکی از قدیمی ترین اثاری که در سواحل جنوبی کشور باقی است، بقایای «مسجد بزرگ سیراف» (شکل 7-9) در نزدیکی بندر طاهری در استان بوشهر است.

شکل 7-9- نقشه مسجد بزرگ سیراف، قرون دوم و سوم هجری. حفاری هیئت «وایت هاوس» (white house)

  بر اساس کاوشهای باستان شناسی که زیر نظر دکتر «وایت هاوی» (باستان شناس انگلیسی) در بین سالهای 1966 تا 1973 میلادی انجام شد، این مسجد پس از سال 188 هجری قمری ساخته شده و شبیه مشاجد قرون سوم و چهارم هجری می باشد. این مسجد مانند اغلب مساجد، در مرکز شهر و در مجاور بازار واقع است. مسجد بزرگ سیراف به صورت شبستانی و همانند مساجد سبک عربی می باشد.

  از آنجائیکه که مساجد اولیه با توجه به دمای بیش از حد هوا در شبه جزیره عربستان طراحی و ساخته شده و حرارت طاقت فرسای سواحل جنوبی ایران نیز مشابه این شبه جزیره است. لذا از لحاظ اقلیمی این مسجد می توانست برای این بندر مناسب باشد و با توجه به اینکه هیچ ساختمانی به بنای مسجد متصل نبوده و به احتمال زیاد، بازشوهایی در اطراف بدنه خارجی مسجد وجود داشته، نمازگزاران و عبادت کنندگان داخل مسجد می توانستند در زیر سایه طاق شبستان از کوران شبانه روزی هوا بین ساحل و خشکی استفاده کنند و بدین نحو شرایط دشوار زیست اقلیمی تا حدی قابل تحمل می شده است.

  نکته قابل توجه در رابطه با این مسجد اینکه در داخل صحن آن یک آب انبار و یک چاه وجود داشته و پایه های یک تک مناره در زیر سازی مسجد کشف شده که بدین ترتیب این مسجد را در ردیف اولین مساجدی که دارای مناره بودند، قرا می دهد.

  به جز خرابه های این بندر که در قرون اولیه اسلام از مراکز مهم تجاری خلیج فارس بوده، چیزی باقی نمانده و از مسجد بزرگ سیراف نیز فقط پی و پایه سنگی ستونها بجای مانده است:

  نکاتی که در غالب مساجد این سواحل جهت تأمین شرایط آسایش انسان رعایت می شد و کماکان نیز در اغلب مساجد جدید مشاهده می شود، بدین قرار است:

  الف- احداث سقفهای مرتفع جهت صعود و جابجائی هوای گرم به بالا.

ب- تعبیه بازشوهایی در اطراف بدنه خارجی شبستان به منشور استفاده از کوران دو طرفه هوا.

ج- قرار دادن ایوانهای عریض، طویل و مرتفع در سمت ورودی به شبستان اصلی و یا در سه و یا حتی در چهار طرف شبستان.

د- استفاده از رنگهای روشن خصوصاً سفید برای انعکاس نور و حرارت آفتاب و کاهش نفوذ گرما به داخل مسجد.

هـ - عدم احداث زیر زمین به خاطر هوای مرطوب و سنگین که به داخل فضای زیر زمین نفوذ کرده و به صورت راکد باقی می ماند. همچنین بالا بودن سطح آبهای زیر زمینی و نمناک بودن دیوارهای زیر زمین که این رابطه مزید علت است.

 

و- در مساجدی که حیاط در یک سمت شبستان قرار دارد، دیوار دور حیاط به صورت کوتاه و مشبک اجرا می شود تا کوران هوا در محوطه مسجد جریان داشته باشد(شکل 9-9).

ز- جهت بدنه ساختمان، مانند سایر ابنیه در این سواحل از سنگ، آجر و خشت استفاده می شود که از لحاظ اقلیمی مناسب نیست زیرا این مصالح دارای جرم حرارتی زیاد هستند و حرارت را به مدت طولانی در درون خود حفظ می کنند .برای سقف غالباً از تیر چوبی و کاهگل و در بعضی موارد از طاق و گنبد آجری استفاده می کنند.

شکل 10-9- مسجد اهل سنت در روستای سفین در جزیره کیش؛ به رنگ سفید،بازشوهای متعدد در اطراف شبستان، بیرون آمدگی محراب از بدنه ساختمان، دیوارهای کوتاه حیاط و سر در ورودی آن توجه کنید.

در سواحل جنوبی کشور علاوه بر شیعیان، تعداد زیادی مسلمانان اهل سنت نیز زندگی می کنند و مساجد آنها از نظر کالبدی با مساجد شیعیان تفاوتهایی دارد که به اختصار در اینجا به آن اشاره خواهد شد.

  اول اینکه مساجد اهل سنت یک مناره بیشتر ندارند و این مناره نیز جدای از کالبد مسجد و به صورت مستقل است و دو یا سه مؤذنه می باشد. تفاوت دوم در محراب است که از سمت رو به قبله از داخل کالبد مسجد به صورت اتاقک کوچکی بیرون آمده که البته این مطلب در مساجد عربی و مساجد سیراف نیز قابل مشاهده است. سوم، سر در ورودی مساجد اهل سنت اهمیت زیادی دارد و اغلب یک گنبد کوچک در بالای آن قرار می دهند و بالاخره از لحاظ نوع قوسها و تزئینات، این مساجد بیشتر شبیه مساجد کشورهای جنوب خلیج فارس می باشند. در بندر چابهار و مناطق اطراف آن، بیشتر از سبکهای هندی و پاکستانی استفاده می شود.

 

مدرسه در سواحل جنوبی کشور

  در سواحل جنوبی کشور نیز مدارس و یا مدارس مساجد از نظر شکل کالبدی و نوع مصالح همانند مساجد می باشند و همان تمهیداتی که جهت فراهم نمودن شرایط آسایش برای مساجد انجام می شد، برای مدارس نیز صورت می گرفت. این تمهیدات که در بناهایی با حیاط مرکزی و یا حیاط در یک سمت بنا بکار گرفته شده اند شامل: ارتفاع زیاد فضاهای مسکونی، بادگیرهای حجیم چهار طرفه، کوران دو طرفه هوا در داخل بنا، ایوانهای عریض و مرتفع، پنجره های بلند و استفاده از نسیم شبانه روز بین دریا و خشکی می باشند.

  همان اختلافی که بین مساجد سنی و شیعه دیده می شود، بین مدارس علمیه این دو مذهب نیز وجود دارد. مدارس اهل سنت دارای یک منار دو مأذنه است و قوسها و تزئینات ان به ابنیه مذهبی جنوب خلیج فارس بیشتر شباهت دارد.

 

حسینیه در سواحل جنوبی کشور

  در سواحل جنوبی کشور، مراسم عزاداری در مساجد، حسینیه ها و امامزاده ها برگزار می شود. در این سواحل تعداد کثیری از مسلمانان اهل سنت زندگی می کنند که عمدتاً از بندر طاهری در استان بوشهر به طرف شرق این کناره سکنی دارند. مراسم عزاداری مختص شیعیان است و سنی ها بناهایی به نام امامزاده و یا حسینیه ندارند.

  «حسینیه حیدریه» در بافت بندر خرمشهر از حسینیه های معروف بوده که در آن روضه خوانی، عزاداری و مجالس ختم برگزار می گردیده است. بنای مربع شکل آن دارای ارتفاعی حدود 9 متر و پنجره های مرتفع بوده. بدین ترتیب جابجائی عمودی هوا و تهویه در فضای داخل حسینیه به راحتی انجام می شده است.

  در بندر بوشهر عمدتاً در حیاط مساجد مراسم سوگواری برگزار می شود. در وسط حیاط یک تیر چوبی بر پا می کنند و بر روی آن یک چادر بزرگ می اندازند. سپس گروهی از مردان پیراهنهای خود را در آورده و به صورت حلقه وار به دو تیر وسط می گردند و سینه می زنند.

  در بعضی از مواقع که جمعیت زیاد است، بیش از یک حلقه تشکیل می شود و چندین حلقه از عزاداران تشکیل می شود. در طی این مراسم اهالی شهر از زن و مرد و پیر و جوان در اطراف حیاط و یا در محوطه اطراف مسجد می ایستند و مراسم را نگاه می کنند. وجود چادر بر روی حیاط در عین ایجاد سایه، مانع از جابجایی و تهویه هوا نمی شود.

  قبل از انجام این مراسم، خانمها در منزل و یا در ساختمانهایی به نام «ماتم خانه» به عزاداری می پردازند و سپس جهت شرکت و تماشای مراسم به مسجد می روند. در بوشهر در روز وفات حضرت رسول اکرم و همچنین حضرت اما رضا نیز سینه زنی و مجالس مفصل عزاداری برگزار می شود.

  در بندر تاریخی لنگه، با وجودیکه مذهب تسنن بیشتر رواج دارد، ولی دو حسینه معروف به نامهای «حسینیه غضنفر» و حسینیه بنگی» که هر دو مربوط به دوره زندیه و قاجاریه هستند و حسینیه های متعدد دیگر برای عزاداری اهل تشیع وجود دارد. ساختمان حسینیه در این بندر از نظر کالبدی، مشابه ساختمان مسجد است. یعنی در یک سمت حسینیه و در مقابل آن حیاط قرار دارد. از نظر تنظیم شرایط محیطی و نوع مصالح نیز ساختمان حسینیه مشابه ساختمان مسجد است.

 

کاروانسرا در کرانه شمالی خلیج فارس و دریای عمان

  اگر چه در این سواحل اکثر امور تجاری از طریق دریا صورت می گرفته و ارتباط بین بنادر از طریق راههای آبی بوده، ولی انتقال کالا از بنادر به داخل کشور نیاز به جاده و بالطبع کاروانسرا داشته و کاروانسراهای نسبتاً زیادی بین بنادر خلیج فارس و دریای عمان و شهرهای مرکزی ایران وجود داشته است. این مطلب تا به امروز عینیت دارد و ملاحظه می شود که در حال حاضر نیز جاده های ارتباطی از بنادر جنوبی کشور به شهرهای مرکزی ایران بسیار بهتر و مجهزتر از جاده های موجود بین بنادر این کرانه می باشد.

   همانگونه که در مورد آب و هوای بسیار گرم و مرطوب این سواحل گفته شد، جهت فراهم نمودن شرایط آسایش در این منطقه، احتیاج به کوران هوا و سایه می باشد لذا در رابطه با فرم کالبدی کاروانسراهای این سواحل مشاهده می شود که «این کاروانسراها عموماً فاقد حیاط مرکزی بوده و شامل بنائی چهار گوش است با اطاق مرکزی صلیبی شکل و اطاقهای جانبی. یک سکوی سنگی دورادو ساختمان ساخته شده و همه اطاقها به خارج بنا راه دارند» به این طریق کوران دو طرفه هوا در فضای داخل کاروانسرا میسر می گردیده است (اشکال 4-13 و 5-13).

شکل 4-13-کاروانسرای یونگی در نزدیکی بندرعباس- دوره صفویه.

شکل5-13- کاروانسرای موخ احمد در نزدیکی بندر عباس – دوره صفویه.

 

 

 

  البته این نوع کاروانسراها در عهد صفویه ساخته شده اند و آقایان یوسف کیانی و «ولفرام کلایس*» که دو جلد کتاب بسیار ارزنده در مورد کاروانسراهای ایران به رشته تحریر درآورده اند اظهار می کنند که پس دوره صفویه که آرامش نسبی سیاسی ایران از بین رفت و نا امنی بر بخهای زیادی از کشور حکمفرما شد تغییراتی در این نوع کاروانسرها به وجود آمد، مثلاً در چهار گوشه بنا برجهای دفاعی ساخته شد و یا راه دالانها به خارج مسدود گشته است و لذا در مواقع ناامنی، حفاظت از جان و مال مسافران مهمتر از تأمین شرایط آسایش فیزیکی بوده است.

  در این کاروانسراها آب انبار در خارج از کاروانسرا و آب مورد نیاز آن مانند سایر آب انبارهای این سواحل، از طریق جمع آوری آب باران تأمین می شده است.

 

پل در سواحل جنوبی کشور

   همانگونه که گفته شد، در سواحل جنوبی کشور جاده های کاروان رو بین بنادر کشور کمتر احتیاج بوده زیرا ارتباط این بنادر بیشتر با بنادر سایر ممالک از یک طرف و شهرهای مرکزی ایران از طرف دیگر بوده است و بدین جهت احداث جاده و پل بین این بنادر استفاده زیادی نمی توانسته داشته باشد.

  اگر چه علت قلت بارندگی، رودخانه دائمی به جز در خوزستان، در سایر نواحی این کناره وجود ندارد، ولی بارانهای فصلی که گاه به صورت پیوسته و شدید در طی چند روز می بارد، باعث ایجاد سیل می گردد و از آنجائی که رویش گیاهی دراین سواحل اندک و خاک آن نسبتاً نفوذناپذیر است، این سیلها باعث خرابی بسیار و مختل شدن راههای ارتباطی می شوند. در نتیجه برای استمرار حمل و نقل بین بنادر و شهرهای مرکزی ایران، احتیاج به پل بر روی مسیلها و رودخانه های فصلی بوده است.

  در زمان حکومت شاه عباس صفوی که جزیره هرمز و سایر جزایر خلیج فارس از یوغ استعمار پرتغالیها خارج می شود و بندر جدید هباس فعال می گرددف احتیاج به جاده و پل جهت ارتباط با این بندر احساس می شود. در زمان همین پادشاه، طولانی ترین پل ایران به طول 800 متر بر روی رودخانه فصلی کول در 50 کیلومتر غرب بندر عباس ساخته میشود.

  از آنجائیکه که بستر این رودخانه فصلی بسیار عریض و عمق آن کم می باشد و در هیچ زمانی قایقی از زیر پل رد نمی شود، لذا کاملاً برخلاف پلهای سواحل دریای خزر، پایه های بسیار در داخل رودخانه ساخته شده و احتیاجی به خیز زیاد و دهانه عریض برای قوس پلها نبوده.

  لازم به ذکر است که قوسها و مجاری بالای پایه های پل جهت کم کردن وزن پل و تسهیل عبور جریان آب در هنگام سیل است (شکل 5-14).

شکل 5-14- پل کول در غرب بندرعباس، دوره صفویه. این پل با 800 متر طول، طولانی ترین پل ایران است. قوسها و مجاری بالای پایه های پل جهت تسهیل عبور جریان آب در هنگام سیل است.

  بر بالای پلهای خشتی (شکل 4-14) منجیل و لوشان (شکل 7-14) و شهرستان (شکل 10-14) نیز به همین ترتیب قوسها و بازشوهائی ساخته شده است.

شکل4-14- پل خشتی در لنگرود- دوره صفویه. قوسهایی با خیز زیاد و دهانه عریض از مشخصات پلها در سواحل دریای خزر است. با توجه به این خصوصیت، در هنگام بالا آمدن آب رودخانه، ارتباط بین دو طرف پل مختل نمی گردد.

شکل 7-14- جاده های ارتباطی بین سواحل جنوبی دریای خزر و شهرهای مرکزی ایران و موازات مسیر رودخانه و غالباً در ارتفاع پائین دره ها بوده است و لذا ارتفاع و طول اکثر پلها در این مسیر نسبتاً کوتاه است.

 

شکل 10-14-  پل شهرستان در حومه شرقی اصفهان قدیمی ترین پل این شهر تاریخی است. دهانه های روی پایه های پل جهت عبور جریان آب در هنگام سیل و کاهش فشار آب بر روی بدنه پل می باشد.