معماری تمدنهای اژه اگر از کنار دلتای نیل به سوی شمال دریای مدیترانه پیش برویم ، نخستین نقطه ای از خاک اروپا که در برابر دیدگانمان ظاهر می شود ، گوشه جزیره کرت است. پیش از آن نوبت به گروه پراکنده ای از جزایر کوچک موسوم به سیکلاد (کوکلادس) می رسد، که چون دایره ای در میان دریای اژه گرد هم قرار گرفته اند. در ادامه اندکی بالاتر از آن سرزمین اصلی یونان واقع است که در سمت شرقی دریای اژه ، کنار سرزمین آسیای صغیر (ترکیه) را در مقابل خود دارد. در نظر باستان شناسان واژه (اژه ای) نه فقط اصطلاحی جغرافیایی است، بلکه بر عموم تمدنهایی که طی هزاره های سوم و دوم قبل از میلاد که پیش از پیدایش تمدن خاص یونانی ، در آن پدید آمده اند، اطلاق می شود. این تمدن سه گانه که در عین ارتباط و خوشاوندی نزدیک از یکدیگر متمایز بوده اند عبارتند از : تمدن کرتی که به پیروی از نام پادشاه افسانه ای معروفش مینوس ، تمدن ((مینوسی)) خوانده شده است، و تمدن جزایر کوچک واقع در شمال کرت یا تمدن سیکلادی و تمدن سرزمین اصلی یونان یا تمدن (هلاسی). هر یک از آنها به ترتیب به سه دوره ،پیشین (کهن) و میانه و پسین (جدید) تقسیم شده وبزرگترین پیشرفتهای هنری آنان متعلق به انتهای دوره میانه و سراسر دوره پسین (جدید) بوده است.

 




 

معماری تمدنهای اژه اگر از کنار دلتای نیل به سوی شمال دریای مدیترانه پیش برویم ، نخستین نقطه ای از خاک اروپا که در برابر دیدگانمان ظاهر می شود ، گوشه جزیره کرت است. پیش از آن نوبت به گروه پراکنده ای از جزایر کوچک موسوم به سیکلاد (کوکلادس) می رسد، که چون دایره ای در میان دریای اژه گرد هم قرار گرفته اند. در ادامه اندکی بالاتر از آن سرزمین اصلی یونان واقع است که در سمت شرقی دریای اژه ، کنار سرزمین آسیای صغیر (ترکیه) را در مقابل خود دارد. در نظر باستان شناسان واژه (اژه ای) نه فقط اصطلاحی جغرافیایی است، بلکه بر عموم تمدنهایی که طی هزاره های سوم و دوم قبل از میلاد که پیش از پیدایش تمدن خاص یونانی ، در آن پدید آمده اند، اطلاق می شود. این تمدن سه گانه که در عین ارتباط و خوشاوندی نزدیک از یکدیگر متمایز بوده اند عبارتند از : تمدن کرتی که به پیروی از نام پادشاه افسانه ای معروفش مینوس ، تمدن ((مینوسی)) خوانده شده است، و تمدن جزایر کوچک واقع در شمال کرت یا تمدن سیکلادی و تمدن سرزمین اصلی یونان یا تمدن (هلاسی). هر یک از آنها به ترتیب به سه دوره ،پیشین (کهن) و میانه و پسین (جدید) تقسیم شده وبزرگترین پیشرفتهای هنری آنان متعلق به انتهای دوره میانه و سراسر دوره پسین (جدید) بوده است.

معماری مینوسی: تمدن مینوس غنی ترین و شگفت انگیزترین تمدن دنیای اژه ای شناخته شده است. چیزی که این تمدن را نه تنها از مصر و خاورمیانه ، و همچنین از تمدن باستانی سرزمین یونان مجزا می دارد،فقدان دوام و پیوستگی آن است. در از رویش یا سیر تکاملی به میان بیاوریم زیرا آن آثار چنان به طور ناگهانی ظاهر شده و از میان رفته اند ، که ناچار باید اذعان نمود که عوامل خارجی در تعیین سرنوشتشان دست به کار بوده است.

الف: دوره مینوسی کهن: دوره مینوسی کهن (پیشین) را که به دوره پیش از کاخها معروف است، عمدتاً با مقداری سفالینه و تکه های پراکنده چند پیکره می شناسیم. از جمله می توان به سفالینه های بسیار سخت موخلوس و ظروف گلی دست ساز اشار کرد. بر جسته ترین و جالب ترین آفریده های هنر اژه ای در عصر مینوسی پیشین ، مقدار بسیار زیادی پیکره های کوچک اندام مرمرین از جزایر سیکلاد است. بیشتر پیکره های برهنه زنها در حالتی هستند که دستهایشان را در ناحیه شکمشان روی هم گذاشته اند.و در این مدت که از حدود هزاره سوم تا اوایل هزاره دوم ق.م درست در مدت هشت قرن از دوران اولیه (پیشین) تمدن مینوسی ساکنان جزیره کرت قدمی فراتر از مرحله زندگی ده نشینی عصر نوسنگی فراتر ننهاده بودند. هر چند از طریق دریا داد و ستد و ارتباطی با مصریان یافته بودند.

ب: دوره مینوسی میانه : این زمان با ویژگی تاسیس کاخهای کهن در حدود سال 2000 ق. م از دوره پیشین متمایز می شود. ساختمان سازی در کرت نه بر مقابر و معابد تکیه می کرد و نه بر دژها ، بلکه به کاخهای ویژه پادشاهانش توجه داشت ، و شهرهای سلطنتی نیز ، گرداگرد همین کاخها ساخته می شدند. احتمال دارد که این کاخها پس از حدود سه قرن یعنی در سال 1700 ق. م در اثر زلزله های مکرری که در این بخش از منطقه مدیترانه واقع شده ، نابود شده باشند.

عدم وجود استحکامات در جزیره کرت ، نیز مشهود است ، زیرا نقاط استحکامات بندی شده در تمام عرصه های جغرافیایی هنر هلاسی و سیکلادی به چشم می خورد. این یا دلیل بر قدرت نیروهای دریایی کرت و یا صلح پایدار در جزیره ، یا هر دوی اینهاست.

ج: دوره مینوسی پیشین(جدید): هنر دوره جدید ، با بازسازی کاخها آغاز می شود، یعنی در فاصله زمانی سالهای 1600 تا 1500 ق. م آغاز شد. و عصر طلایی تمدن کرت نخستین تمدن بزرگ مغرب زمین را پدید آورد. این کاخهای نوین منبع اصلی دانش ما دوباره معماری مینوسی شمرده می شود. مدارک مربوط به عصر بی مانند خلاقیت و پیشرفتهای زودرس هنری به همین دوره مربوط می شود که سال 1400 ق.م پایان آن است.

 

 




نگاهی به تالار بارگاه ملکه با تالار ستون ها و روشنایی آن شیوه ی نمونه وار تزیین دیوارهای اتاق های مهم کاخ کنوسوس را نشان می دهد . در این نقاشی های دیواری ، بسیاری از جنبه های زنگی کرتی ها ( مسابقات گاوبازی ، رژه و مراسم مذهبی ) و طبیعت ( پرندگان ، چارپایان ، گل ها و زندگی دریایی با دلفین هایی که در میان دیگر جانداران دریایی به جست و خیز پرداخته اند ) تجسم یافته اند .

 

 

.

کاخها: این کاخها که برای پادشاهان و خدمه ایشان بازسازی شدند، راحت و زیبا بودند. شاهزاده کتری همانند فرمانروایان دیگر تمدنها رهبران مذهبی هم بودند. اما از آنجایی که یک اجتماع جزیره نشین با یک محدوده جمعیتی مشخص نمی توانست بطور کلی با گذشته قبیله خود قطع رابطه نماید ، و دارای یک ساختمان اجتماعی کلاسیک باشد، به همین دلیل شاهزادگان و قصر آنها مانند فرعون و مکانش غیر قابل دسترسی نبوده اند.

 

کاخ ملیا : این بنا را به عنوان نخستین کاخ شهر کرت محسوب نموده اند، این مجموعه بنا در پیرامون یک حیاط مستطیل شکل ساخته شده، و در حقیقت حیاط المان اساسی شکل گیری مجموعه است. اختلاف این کاخ با قصرهای بین النهرین زیاد است. به عنوان مثال در این جا بحث از یک حیاط، که بوسیله ساختمانهایی که پیش از این ساخته شده، پدید آمده است، نیست. حیاط در کرت یک میدان ، یا یک آگورا بود ، که خود دارای یک ارزش مشخص و نشان دهنده ساختمانهای اطراف نیز می باشد.

به طور کلی عملکرد عمده حیاط به عنوان میدان در زندگی عمومی شهر محل نمایشها و ورزشها و... بوده است.

کاخ کنسوس (نوسوس) :یکی از بزرگترین کاخهای مینوسی است. ساختمانی فاقد نقشه که در برابر شیبهای بالایی و بر روی تپه ای کم ارتفاع در انتهای یک دشت حاصلخیز ساخته شده بود. زمین حیاط بزرگ مستطیل شکل که تمام واحدهای کاخ گرداگرد آن ساخته شده اند، در زمان کاخ کهن تسطیح شده بود.شیوه حلقه زدن ساختمانها به دور ان حکایت از این دارد که نقشه اش پیشاپیش تهیه نشده بود، بلکه چندین هسته مرکزی ساختمانی، همراه با هم رشد می کرده اند و حیاط مزبور نیز نقش عامل سازمان دهنده مرکزی ساختمانی ، همراه با هم رشد می کرده اند و حیاط مزبور نیز نقش عامل سازمان دهنده اصلی را ایفا می کرده است. دومین عامل سازمان دهنده، دو دالان دراز بوده اند. یک دالان شمالی- جنوبی در ضلع غربی حیاط ، اتاقهای اداری و تشریفات را از انبارها که محل ذخیره سازی شراب ، غلات ، روغن و عسل در خمره های بزرگ بودند، جدا می کرده است. در ضلع شرقی حیاط یک دالان شرقی غربی، تالارهای مخصوص شاه و ملکه و تالارهای پذیرایی (جنوب) را از اتاقهای کارگردان و پیشخدمتها (شمال) جدا می کند. در گوشه شمال غربی کل مجتمع ساختمان ،(میدان) یا محوطه تئاتر با پله ها ( صندلی پله ای) در دو طرف نخستین نسل تئاتر یونان در دوره های بعد دیده می شود. هدف از ساختن این محوطه روشن نیست ولی از ویژگیهایی است که همچون حیاط مرکزی ، در دیگر کاخهای کرت نیز ظاهر می شود. پیچیدگی نقشه ساختمانی این کاخ در نظر یونانیان با آیین پرستش تبر دو سر که در اینجا رواج داشت مربوط بوده است، احتمالاً افسانه یونانی مربوط به ((معبر هزار خم ))(لابیرنت) کرت از همین جا گرفته شده است.تردیدی نیست که بنای این کاخ ، شبکه کار آمدی برای فاضلاب از لوله های سفالی و راحت طلبی بوده است. در زیر کاخ ، شبکه کار آمدی برای فاضلاب از لوله های سفالی ساخته شده است و به همین علت، احتمال زیادی می رود که کنوسوس یکی از بهداشتی ترین شهرهای جهان تا پیش از سده بیستم بوده باشد.

روش ذخیره سازی عملی در انبار های شمال غربی که تعدادی از خمره ها تا امروز در جای خود باقی مانده اند، به نمایش گذاشته شده است. کف بعضی از اتاقها صاف بود ، بقیه اتاقهای دیگر نیز چالهای سنگی و دراز داشتند. دیوارها بسیار ضخیم بودند و به احتمال قوی سقفهای این انبار ها نیز بسیار ضخیم بودند برای آنکه داخل انبارها خنک بماند، روی بنای سنگی را با خاک می پوشانده اند. در بیشتر بخشهای کاخ ، دیوارهای سنگی قطور وجود داشت که از سنگهای نتراشیده ای که در داخل ملات کار گذاشته می شدند، ساخته می شدند. از سنگ تراشیده ، یا قالب سنگهای تمام تراش، برای ساختن گوشه های ساختمان و دورتا دور چار چوبهای درو پنجره استفاده می شد.

این کاخ سه اشکوب (طبقه) با پلکانهای داخلی داشت که برگرد لازم روشنایی و هواکشهای آن ساخته شده بودند، روشناییها و هواکشهای مزبور نور و هوای لازم را به درون کاخ می رساندند. از ویژگیهای مشخص کننده ستونهای مینوسی، که در آغاز از چوب ساخته شده بودند ولی بعد ها ، با سنگ باز سازی شدند، سر ستونهای پیازی شکل و بالشتکی و شیوه مخروطی شدن تنه ستون برای کرتیها بود، موقعیت مرکزی آن در دروازه شیران در میسن و این واقعیت است که دور تا دور قاعده ستون در یکی از دو طبقه پایینی کاخ کنوسوس را حغاری گرفته بود که برای ساغر ریزی به کار می رفته است.

در منظومه ایلیاد از( نود شهر) کرتی نام رفته است، زمانی که یونانیان آنها را فتح می کردند از جمعیت فراوان آنها به حیرت می افتادند. حتی امروز هم محققان از ویرانه پرپیچ و خم خیابانهای سنگفرش جدولدار، کوچه های متقاطع و دکه ها و خانه های حکومتی ساخته می شوند، به اعجاب می افتند. اما کاخ ها و شهرهای متعددی در این سرزمین وجود داشته اند که می توان به شهر فایستوس در سوی دیگر جزیره درساحل جنوبی ، اشاره کرد که به قول هومر ، همراه بازرگانی تجارت جنوبی کرت در عصر مینوسی است. پلکان آن چهل و پنج پا عرض دارد و تالارها و محوطه هایش با تالارها و قصرهای کنوسوس برابری می کند. حیاط مرکزی آن چهار گوشه ای به مساحت نهصد و سی متر مربع است، تالار مرکزی یا بارگاه آن، با دویست و هشتاد متر بزرگ (تبردودم) در پایتخت فراتر است.

آثار معماری کرت صرفاً به کاخهای سه گانه مشروحه فوق منحصر نمی شود؛ یکی از آثار جالب (هاگیاتریادا) است، که باستان شناسان کوشک سلطنتی آن را زیستگاه امیر (فایستوس) می دانند، در سه کیلومتری شمال باختری فایستوس واقع است در بخش جنوبی جزیره هم نواحی آباد فراوان وجود دارد از جمله :((زاکرو)) و ((موخلوس)) و نواحی مسکونی از قبیل ((پالایکاسترو)) و نیز مراکز صنعتی مثل گورینا خیابان اصلی پالایکاسترو که سنگفرش نیز شده است با فاضلابی مناسب و منازل فراخ که در دو طرف آن ساخته شده است.

معماری میسنی: بازمانده فرهنگ میسنی در هم شکسته تر از آن است که همچون خرابه های کرت با شعر هومر، تصویر روشنی از دنیای باستان به ما بدهد. سر چشمه های فرهنگ میسنی همانند پایان فرهنگ مینوسی همچنان مورد بحث است احتمال دارد که یونانیان اولیه ، تقریباً همزمان با ساخته شدن کاخهای کهن در کرت در سرزمین اصلی یونان ، به آنجا(از آنجا) کوچیده باشند. که این کوچ با آغاز هزاره دوم پیش از میلاد مقارن است و بدون تردید حتی در آن زمان یونانیان از فرهنگ کرت متاثر بودند و عده ای معتقدند که سرزمین اصلی یونان تا مدتی مستعمره مینوسیها بوده است.

اوج قدرت و اقتدار میسنی ها با دوره کاخهای جدید در کرت همزمان است، ولی هجومهای اقوام ((دوری)) که سرانجام به نابودی میسنی ها انجامید، باعث گردید، آنها (میسنی ها) بر خلاف کرتیها، پیدایش معماری دژ سازانه را به یک ضرورت مبدل نمایند. تقریباً در 1200 ق.م ارگهای مستحکم سرزمین اصلی یونان به دست مهاجمان نابود شدند.

با آنکه به نظر می رسد میسن مرکز فرهنگی سرزمین یونان بوده باشد، بقایای کاخهای بزرگ دیگری در ((وافیو))((پولوس))((اورخومنوس))((آرن))و ((ایولکوس)) کشف شده است. اما سالم ترین و گیراترین بقایای معماری میسنی آثاری هستند که از کاخهای مستحکم ((تیرونزو))میسن بدست آمده است، این دو کاخ در آغاز دوره میسنی پسین در حدود 1400ق.م ساخته شدند و در فاصله سالهای 1250 و 1200 ق.م نابود گردیدند.

ارگ تیرونزو(تیرونس): همانطوری که اشاره شد، یکی از معروفترین آثار شناخته شده از زمان فرهنگ و تمدن میسنی ارگ تیرونز است. در فاصله 15 کیلومتری میسن که هر دو احتمالا بارها تحت حاکمیت فرماندهی واحدی بوده اند. در نزد هومر تیرونز صد دیوار در نزد مردمان روزگار باستان به زادگاه هرکول قهرمان پرقدرت افسانه ای شهرت داشت. یکی از سیاحان باستان به نام ((پارسانیان)) دیوارهای ارگ تیرونز را به اندازه اهرام مصر جالب و تماشایی می داند. این دیوارهای تنومند در نقطه مقابل کاخهای بی ((حصار)) کرتی قرار دارند و آشکارا نشان می دهد که جنبه ای دفاعی داشته اند. ساختمانهای درون محدوده، دیوارهایی به ضخامت 6 متردر یک امتداد واقع شده اند، به نظر می رسد که روی نقشه ای از پیش تعیین شده ساخته شده اند، بر خلاف بی نقشگی و گاه آشفتگی موجود در کاخهای کرتی ، نقشه بناهای میسنی نمونه ای از ترتیب صریح و ساده قرار گرفتن واحدها در منار هم بشمار می روند.

تالار(بارگاه) با نقشه ای سه اتاقه در قلب ساختمان مرکز زندگی ارگ، تجسمی از نخستین نمونه معابد کلاسیک یونان است. این شیوه بنیادی ساختمان سازی در کاخهای کرت ظاهر نمی شود ولی با شگفتی تمام در اوایل سال دو هزار ق.م به ظهور می رسد. این تالار (تالاربارگاه) که تالاری رسمی بود ، به شکل مستطیل با یک آتشدان در وسط چهارستون برای نگهداری سقف ساخته شده بود.

یونانیان در دوره های بعد ، دیوارهای مستحکم و تناور تیرونز و دیگر نقاط تاریخی میسن را که از سنگ نتراشیده یا نیم تراشیده ساخته شده بودند، کار سیلکوپها (غولان اساطیری یک چشم) دانستند و معتقد شدند این بناهای عظیم کار همان نژاد غولان افسانه ای است.

دروازه شیران: این دروازه بیرونی دژ میسین است که از سمت چپ به وسیله یک دیوار و از سمت راست به وسیله یک باروی دو پهلوی برجیته حفاظت می شد از دو تک سنگ عظیم عمودی با یک حمال افقی بر روی انها ساخته شده است. و ردیفهای فوقانی سنگ به صورت یک تاق برجسته در می آیند و روزانه ای مثلثی پدید می آورند که باعث کاسته شدن سنگینی و فشار قطعات بالایی بر سنگ دو شیر در دو سوی یک ستون (احتمالاً مقدس مینوسی) حاکی شده که در روبروی هم ایستاده ، در حالی که پای خود را بر قاعده آن نهاده اند، به احتمال قوی سر شیران از تکه سنگ و یا از فلز بوده که اکنون وجود ندارد. این نوع شیرها بر روی سرد رها نزدیکی خاصی با هنر بین النهرین پیدا می کند.

گنج خانه آترئوس(مقبره تئولوس): این نامی است که توسط شخصی به نام هانریخ شلیمان به اشتباه به این بنا داده شده است. زیرا او گمان می کرد بنای پر شکوه مزبور ، در میان گروهی از بناهای مشابه به مخزن کنجهای آتروئوس پدر ((آگاممنون)) است. این بنا جایگزین مقابری شد که قبلا ساخته می شدند و بنای مزبور در دل یک تپه طبیعی اتاقک دایره ای یا گنبد تدفینی ، با روی هم چیدن رجهای پیش آمده سنگ بر قاعده ای گنبدی مرتفع گشته که ارتفاعش در نمونه کنونی به دوازده متر می رسد. این بزرگترین ساختمان بدون استفاده از تیرهای داخلی در کل جهان باستان تا پیش از ساخته شدن معبد پانتئ.ن روم 1500 سال بعد بود. بنای آتروئوس در سالهای 1300 تا 1250 پیش از میلاد ساخته شده است.

نکته حائز اهمیت در معماری میسنی ها، تکامل سیستم تریلیت است. میسنی ها با سبک کردن بار روی تیر و ایجاد روزنه ای مثلثی شکل، عمل تخلیه بار روی دو ستون را مشخصه معماری یونان بشمار می رود. در تمام مدیترانه گسترش یافته است.

از معماری معابد میسنی اگرهم وجود داشته ، اثری بجای نمانده است. اما مشخص است که هر کاخ مانند ساختمانهای کرت (مینوسی) دارای محراب کوچکی بوده است. ولی بطور قطع مشخص نیست که کدام خدایان و به چه صورتی در این محرابها پرستش می شده اند.



 

گنج خانه ی آترئوس
این نام اشتباهاً توسط شلیمان بر آن نهاده شد . زیرا او گمان می کرد بنای پرشکوه مزبور در میان گروهی از بناهای مشابه ، مخزن گنج های آترئوس پدر آگاممنون و منلائوس است .
بنای مزبور از نوع مقابر به اصطلاح لانه زنبوری است و در دل یک تپه ساخته شده و راه ورودیش از یک گذرگاه طولانی یا دوموس می گذرد ; شکل لانه زنبوری اتاقک مدور یا گنبد تدفینی با روی هم چیدن رج های پیش آمده ی سنگ بر قاعده ای مدور به دست آمد ، به طرز باشکوهی در انحنای دیوار جا گرفت و باعث پدید آمدن گنبدی مرتفع شد که ارتفاعش در نمونه ی کنونی به دوازده متر می رسد . این ، بزرگ ترین ساختمان تاق بندی شده بدون استفاده از تیرهای داخلی در کل جهان باستان تا پیش از ساخته شدن معبد پانتئون رم در 1500 سال بعد بود .