معماری مصر

از کناره رود نیل تا سودان امروزی مصر می نامند . در مسیر این رود ، آبشارهایی قرار دارد که رود نیل ، پس از گذشتن از این آبشارها ، نزدیک به 700 کیلومتر ، راه همواری رابه سوی درهای عمیق می پیماید ، اطراف این دره را پرتگاههایی بلند سنگی ، فرا گرفته اند ، پهنای دره 12 تا 15 کیلومتر است ، رود نیل قبل از اینکه به دریای مدیترانه بریزد ، از دشت همواری می گذرد . در این دشت ، رودخانه به شاخه های زیادی تبدیل می شود و تشکیل دلتا می دهد .


       


معماری مصر

از کناره رود نیل تا سودان امروزی مصر می نامند . در مسیر این رود ، آبشارهایی قرار دارد که رود نیل ، پس از گذشتن از این آبشارها ، نزدیک به 700 کیلومتر ، راه همواری رابه سوی درهای عمیق می پیماید ، اطراف این دره را پرتگاههایی بلند سنگی ، فرا گرفته اند ، پهنای دره 12 تا 15 کیلومتر است ، رود نیل قبل از اینکه به دریای مدیترانه بریزد ، از دشت همواری می گذرد . در این دشت ، رودخانه به شاخه های زیادی تبدیل می شود و تشکیل دلتا می دهد .

مصریها نزدیک به 4000 سال پیش از میلاد کار با مس را آموخته بودند . با ساخت افزار مسی ، دوره سنگ به پایان رسید . ساخت افزار مسی بوسیله کندن اشکال مورد نظر در روی زمین انجام می گرفت . که گودال های ایجاد شده بوسیله مس مذاب پر ، و پس از سرد شدن مورد استفاده قرار می گرفت. ساکنین مصر در دو منطقه شمالی وجنوبی با دو فرهنگ ورسوم کاملا متفاوت از یکدیگر می زیستند . در مصر سفلی شغل مردم چوپانی و مسکن آنها به صورت چادر نشینی بود ، ولی در مصر علیا ، مردم به کشاورزی اشتغال داشتند ، و محل سکونت آنها ثابت بود ، و همچون سومریها از نی بعنوان مصالح ساختمانی برای ساختن خانه ها استفاده می کردند . یکی از اختلافات فرهنگی دو قوم  ، مراسم مذهبی دفن کردن مرده ها را درمحل سکونت خودشان ،  یعنی با کشیدن دیوار و بستن راه آن قسمت از خانه ، دفن می کردند .

(( هرودوت )) مورخ مشهور یونان درباره مصریها می گوید : (( مصریها بیشتر از هر قوم دیگری به حد افراط مذهبی اند )) . آنها سکونتگاههای خود را ، از مصالح کم دوام می کردند . به طور کلی توجه مصریها به زندگی در این جهان ، برای ادامه زندگی و دست یابی به سعادت در مرحله دوم زندگی ، یعنی زندگی پس از مرگ بوده است و هنر ایشان نیز ، بر اساس این نحوه نگرش آنها به زندگی پایه ریزی شده بود .

معماری پادشاهی کهن : درحدود سه هزار سال قبل از میلاد مسیح مصرسفلی ومصر علیا توسط فرعونی بنام «نارمر»با هم متحد شدند واولین سلسله بایک سیاست واحد ترکیبی از دو فرهنگ را به مورد اجرادر آورد .پس از گذشت این دوره است که به تدریج معماری مقبره ای یا«مصطبه»آغاز می گردد.

مقابر مصطبه:این مقبره ها که مصطبه خوانده می شوند معمولا به شکل سکویی بلند ومستطیل شکل با دیواره های پرشیب ومفروش از سنگ وآجر بر روی محوطه تدفین ساخته می شده اند .محوطه تدفین در عمق زیادی در زیر زمین قرار داشت وبه وسیله هواکش به سکوی بلند متصل می شده است.

هرم پله پله ای زوسر{جوسر}:در دوره سلسله سوم در حدود(سال275 ق.م) مقابر مصری شکل هرم هایی پله دار به خود گرفت.مشهورترین این مقابر (احتمالا اولین آنها مقبره پادشاه زوسر است که روی همان تپه مستطیل شکل اجدادی ودر شهر سقاره یا گورستان باستانی ممفیس بر پاشده است.

هرم مقبره زوسر نخستین مقبره عظیم پادشاهی بود .

مقبره زوسر کارکردی دو گانه داشت : 1) حفاظت از پادشاه مومیایی و اشیاء دفن شده است . 2 ) مجسم ساختن قدرت مطلق و خداگونه وی به کمک حجم و صلابت خویش . این ساختمان را با معبد هایش ، یک زیارتگاه درمانی

می پندارد مجموعه مهتابی های محصور در حیاط بزرگش ، اثر (( ایمحوتب )) یعنی نخستین هنر مندی بود که نامش در تاریخ مدون آمده است . او که وزیر عظم پادشاه زوسر بود ،  مردی با نیروی افسانه ای بود که در جهان باستان نه فقط بعنوان یک مهندس معمار ، بلکه بعنوان انسانی فرزانه ، جادوگر حکیم ، کاهن و کاتب گونه ای نابغه و کاردان که بعدها به عنوان خدا پرستیده شد نیز ستوده می شد .

احرام ثلاثه : در مصر سه هرم از فراعنه سلسله چهارم ، به نامهای خوفو ((خئوپس )) ، خفرع ، (( خفرن )) و (( منکو ریچ )) (( مرکرینوس ))   وجود دارد . این هرم ها که در حدود 2700 ق . م ساخته شده اند ، در جیزه قرار دارند ودر سرزمین مصر مظهر پایداری ابدی ، علم پنهانی رمز وفنون ، حکمت ازلی و جادوگری بوده اند . اهرم جیزه نقطه اوجی در تکامل آن شیوه معماری به شمار می رود ، که با ساختن مصطبه ها آغاز گردید .

یکی از اهرام سه گانه جیزه ، هرم خوفر ( خئوپس ) کهنه ترین و بزگترین آنها است به اثتثنای راه روها و اتاقک تدفین ، توده غول پیکری از ساختمان سازی با سنگ آهک یا کوهی از سنگ است ، که مطابق اصول ساختمانی ، حرم پله ای پادشاه زوسر در سقاره ساخته شده است . فضاهای درونی موجود در کف و بالاتر از آن نسبتا کوچک است گوی در اثر فشار تنها سنگ در نقش اصلی ایجاد شده اند . سنگ آهک از صخره های شرق نیل بدست می آمد و با استفاده از طغیانهای سالانه نیل به ساحل غربی آن انتقال داده می شد.پس از آنکه سنگتراش ها کار تراش دادن سنگها رابه پایان می رساندند برای آنکه هر قطعه سنگ رادربنای هرم مشخص کرده باشند آنها رابا مرکب قرمز علامت گذاری می کردند ورج رج روی هم می نهادند .سرانجام نمای هرم با پوششی از سنگ آهک سفید ومروارید رنگ پوشیده می شد این سنگهارابا چنان ظرافتی می تراشیدند که درزهای میانشان باچشم قابل تشخیص نبود هنوز هم تعدادی از سنگهای قله هرم (خفرن)خفرع رامی توان دید که پس از صدها سال کندن بردن سنگهای هرم مزبور برای معماران اسلامی بر جا ماندهاند.

معماری دوره پادشای میانه:دراین دوره ازتاریخ مصر که از سال 2300ق.م آغاز گردید صاحبان مزارع وثروتمندان باقدرت فراعنه مبارزه نمودند وسرزمین مصرراتقریبا تایک قرن در ناآرامی هاوآشوبهای داخلی گرفتار کردند.سرانجام یکی ازحکام (تبس)به نام«منتوحوتب»بااقتدار کامل توانست مصرراباردیگر متحد نماید باتشکیل دولت نیرومند مرکزی اقتصاد دوباره شکوفا گردید وآثار هنری حیاتی دوباره یافتند .دردوره ی پادشاهان سلسله یازدهم ودوازدهم (پادشاهی میانه)تحول مزبور موجب گردید که هنر وبسیاری از سنتای گشته دوباره احیا گردد.هنر معماری وپیکر سازی رامجددا حمایت نمودند دراین دوره هنر جواهر سازی بیش ازپیش رونق گرفت ودرهنر نقاشی سبکهای نو وجدید پدید آمد.

مقبره های صخره ای:مهمترین وبارزترین بازمانده های دوره پادشاهی میانه مقابر متعدد صخره ای دربنی حسن است .یکی از سالم ترین مقابر مزبورمقبر«خنوم حوتپ»است که به ارتفاع6ساخته شده است .مقبر ه های صخره ای دربیشتر موارد جانشین آرامگاههای هرمی متعلق به پادشاهی کهن گردیدند.از آنجا که با هزینه فراوان ساخته می شدند وازطرفی مورد دستبرد دزدان هم قرار می گرفتند همین امر موجب ایجاد این آثار سنگی گردید این مقابر درنقاط دور دست ودر صخره هاکنده می شد.این مقبره ها که در جلویشان یک سراسری ستون دار کوتاه قرار می گرفت  واحدهای بنیادی معماری مصر محسوب می شدند وشامل این بخش ها بودند.در داخل تالار مقبره مزبور ستون های در داخل تالار دیده می شود که هیچ گونه نقشی درنگه داشتن سقف ندارد بلکه مانند ستو نهای سرسر بخشی پیوسته با بافت صخره است .دیواره مقبره همانند گذشته با انواع نقاشی ونقشهای برجسته رنگین با موضوعاتی تقریبا مشابه تزئین شده است.

معبد منتو حوتب:یکی از بناهایی که ازدوران پادشاهی میانه(2056ق.م)به جای مانده معبد ومقبره منتو حوتب در دیر البحری است.این مجموعه در دامنه کوه جا سازی شده وترکیب موفق وهیجان انگیزی رابا معمار وطبیعت بوجود آورده است سطوح تراس هابا راهرو های ستون دار جانبی بوسیله معبری شیب دار به یکدیگر متصل می شوند.در وسط تراس بالایی هرم کوچک سنگی به عنوان نشانی از مقبره قرار دارد.محل دفن فرعون در خارج از مجموعه در دل کوه جای داده شده بود.این معبد ترکیبی ازعظمت اهرام دوره پیشین وتالارهای ستون دار چند طبقه است.

معماری پادشاهی جدید:شاهزادگان وامرای «تب» اولین کسانی بودند که مبارزه رابرعلیه هیکسو سها که سامی الاصل وآسیابی بود ند آغاز کردند خود را  مستقل خواندند .یکی از آنها درحدود1580 ق.م هیکسوسهارااز مصر بیرون راند ومصر سفلی راگرفت وبینانگذار سلسله هجدهم بود. امپراطوری جدید یا دومین امپراطوری تب که از مهمترین دوره های تاریخ مصر است.ازهمین زمان شروع شد.قدرت سلطنتی به میزان فراوانی افزایش یافت.ترمیم خرابی آغاز گشت .معابد باز سازی شدند و تب پایتخت مصر بصورت شهری زیبا و با شکوه درآمد .

1- مقبره حتشپ سوت :  این بنا متعلق به ملکه ای به همین نام بوده و در حدود 1500 ق . م ساخته شده است . از سطح کف دره تا سه طبقه ستوندار با خرپشته های اتصالی از پایین به بالا قد برافراشته است . تناسب دید کاملا در این معبد رعایت شده است . سنگهای دراز عمودی وافقی ستون بندیها و توالی رنگ سیاه و سفید یا روشن و تاریک با تقارون انسان ساخته اش ، الگوی صخره ای  پرتگاهی بالا را تکرار می کند . تک ستونها که یا چهر گوش ساده اند ، یا بصورت یک شانزده ضلعی پخ دار تراشیده شده اند ، تناسب فضایی هنری با یکدیگر  پدید آورند تقریبا نزدیک به 200 پیکره نقش برجسته همه جانبی در ارتباط با معماری این معبد ساخته شده بودند که تا امروز بقایای آن موجود است .

2- معبد صخره ای رامسس : بنای مذبور متعلق به آخرین فرعون بزرگ و جنگاور مصر است ، که کمی پیش از خروج قوم یهود از مصر به همراه حضرت موسی (ع) در مصر فرمانروایی می کرده است . برای ستایش خویش چهر تندیس شبیه سازی شده غول آسا از خود در نمای معبد به کار برده است . در اینجا هنر مندان زمان رامسس ، اصل گسترش یا بزرگ نمایی غیر عادی را در اندازه های تکرار آنها بکار می بستند .

معبد القصر : اگر چه فرمانروایان بعد پادشاهی جدید به ساختن مرقدها یا معابد تدفین ادامه دادند ولیکن بیشتر فعالیت خود را صرف ایجاد معابد بزرگی برای پرستش آمون خدای بزرگ کردند ، بر طبق سنت دیرین هر فرمانروایی وقت ، خود را فرزند اومی خواند .آمخوتپ سوم در حدود سال 1390 ق .م شروع به ساخت این معبد در تب در آن سوی رودخانه نیل کرد . و آن را وقف آمون و همسرش نمود .

معبد آمون رع کرنک : یکی از بزگترین معبدهای سردر دار مصری معبد آمون رع کرنگ است . این بنا با داشتن حجمی بزرگ و تالارهای ستون دار و حیاط های رواق دار بزرگش در خور توجه است که در دوره های مختلفی آن را بازسازی کرده اند در واقع مجموعه ای از آثار معماری چند دوره ساختمانی است . در تالار ستون دار این معبد ستونهای با دو نوع سر ستون : غنچه ای و کاسه ای یا زنگوله ای دیده می شود . این ستونها با آنکه از ارکان ساختمانی این تالار هستند ولی تزئینات فوق العاده ای روی آنها صورت گرفته است . بدنه ستونها به صورت ردیف نوارهای افقی با مضمون های مختلف نقش شده است . ستون های معبد در پایین 20 متر و در بالا 5/6 متر است . در تالار های ستوندار ردیف ستونهای میانی از کناری بلند تر است .