معماری پارتی
معماری پیشرفته ترین هنر یونانی است و بخاطر ظرافت ونظم و تزیینات ویژه آن در طول معماری اروپا در چندین دوره از آن تقلید شده است البته این خصوصیات خدمتی به تنوع نمی کرده و سرانجام معماری از قاعدهای بدست آمده پافراتر نمی گذاشته و از همین رو تکرار در طرح وشکل ساختمانهای  یونانی فراوان است برای مقایسه تنوع در معماری یونانی وایرانی به سخنی ازپرفسورخاورشناس بزرگ فرانسوی که گفته(به کسانی که دوستارهنرهستندتوصیه میکنم اول به یونان بروند وبعد به ایران.
چون در ایران گوناگونی در ساختمانها حتی در یک دوره تاریخی بخوبی یافت میشود بر عکس آنچه که در یونان بصورت تکرار دیده میشود)البته این تنها یک نقد هنری است . برای نمونه در زمان ساسانیان دو ساختمان را نمی توان یافت که در طرح کاملاهمانندبه هم باشند .



معماری پارتی
معماری پیشرفته ترین هنر یونانی است و بخاطر ظرافت ونظم و تزیینات ویژه آن در طول معماری اروپا در چندین دوره از آن تقلید شده است البته این خصوصیات خدمتی به تنوع نمی کرده و سرانجام معماری از قاعدهای بدست آمده پافراتر نمی گذاشته و از همین رو تکرار در طرح وشکل ساختمانهای  یونانی فراوان است برای مقایسه تنوع در معماری یونانی وایرانی به سخنی ازپرفسورخاورشناس بزرگ فرانسوی که گفته(به کسانی که دوستارهنرهستندتوصیه میکنم اول به یونان بروند وبعد به ایران.
چون در ایران گوناگونی در ساختمانها حتی در یک دوره تاریخی بخوبی یافت میشود بر عکس آنچه که در یونان بصورت تکرار دیده میشود)البته این تنها یک نقد هنری است . برای نمونه در زمان ساسانیان دو ساختمان را نمی توان یافت که در طرح کاملاهمانندبه هم باشند .هر کدام ویژگی خود را دارند واین از ویزگی های معماری ایران ودراینجاشیوه پارتی است. در این ساختمانها از اصل<جفت>و<پدجفت>یابه گفته دیگر<قرینگی>و<ناقرینگی> بهره گیری شده است .بنظر میرسد در ساختمانهایی که برای نیایش ساخته شده اند مانند مهرابه ها(نیایشگاه ایین مهری)و کاخهای پذیرای که می بایست در آنها دید انسان به یک نقطه معطوف ومتوجه شود از جفت یا قرینگی بهره بری ولی  برعکس در ساختمانهای با کارکرد مسکونی مانند خانه وکاخها که باید تنوع ایجاد کرد از پد جفت بهره برده اند واین کار را سازندگان ایرانی به بهترین نحو انجام داده اند این ویزگی را در کاخ سروستان میتوان یافت...در معماری خانه های و کاخهای ایران تنوع بسیار دیده میشود.تا مرحله ای که معماران به جای میرسیدند که یک طرح ویا یک شکل بنیادی پا بر جا میشود بگونه ای که در اندازه اتاقها شکل آنها وبرخی دیگر از عناصر گونه ای یکسانی دیده میشود اگر چه شاید در جزییات  تفاوتهای داشته باشند این حا لت را اصطلاحا<کلاسیک>میگویند//
 


1. نیارش
شاید بتوان یکی از دلایل کنار گذاشته شدن شیوه معماری یونانی در ایران را در نوع ساختمایه آن دانست.چون در یونان و روم معادن سنگ ساختمانی خوب و بدون رگه یافت می شد تا جای که ستونهایی را به طول 20متر (با قطری حدود2متر)بدون رگه در ساختمانهای بعلبک لبان ساخته اند. البته در سکوی کنار پله های ورودی تخت جمشید نیز سنگهای بزرگی با ابعاد در حدود2.4.6متر دیده میشوند ودر ایران نیز معادن بزرگ سنگ یافت میشوند.برای نمونه در محلی بنانم فخر آباد در نزدیکی یزد معدن سنگی موجود است که حتی سنگها بصورت لایه لایه بوده ومشکل بریدن را نیز ندارند.اما بدلیل ناهماهنگی با اقلیم ساختمانها را از سنگ نمیساختند و بیشتر خشت کار می کردند حتی آغل ها را نیز با خشت ساخته اند .بطور کلی کاربرد سنگ با اقیلم ایران هماهنگی نداشته واین خود یکی از دلایل بکار نگرفتن آن در بیشتر جاها میباشد.
اتاق خشایار شاه در تخت جمشید اندازه ای حدود 5.5و3متر دارد ولی در بناهای ساسانی همین اندازه در بلندا دیده شده است دلیل آن استفاده از تاق و گنبدهامی باشد که در برخی جاها بلندا را بسیار نشان میداده است.
تنها چیزی که از شیوه یونانی در ایران یافت میشود دو ستون از ایونی در نزدیکی محلات از آن<معبدخرهه>است.که اشتباها آتشکده نیز به ان گفته میشود.این معبد را شاید سلوکیان ساخته باشند اما در هر حال طرح ان بیانگر آتشکده نبودن آن است.
ایلامیها از ساختمایه بوم آورد بهره گیری کردن و به همین دلیل به نوع آوری بزرگی در طول تاریخ بشری دست یافتند که همان پوششهای  تاقی در دهانه های بزرگ در زمینه چهار گوش میباشد.البته در معماری دور های پیش از ان نیز از پوششهای تاقی در ایران بهره گیری  شده بود. برای نمونه در خزانه های تخت جمشید تاق پالانه یا جهازه کار شده است.پارتها از معماری و هنر کهن بویزه معماری مادها وحتی پیش از انها ایلامیها بهره گرفتنه اند وبا توان بسیار بالایی پوششهایی با دهانه بزرگ را ساختمایه های بوم اورد پوشانده اند که این پوششهای تاقی در هیچ زمانی مانند شیوه پارتی رایج نبوده است.
 
 


2. محوطه های اوایل دوران پارتی:نسا
فدیمیترین محل سکونت پارتها که تا کنون یافت شده در نسا یا پارتینیسا است.نسا از یک شهر سفلی محصور و ارگی <یا دژی>که بیرون از حصار شهر روی تپه ای کوچک بنا شده بود تشکیل می شد .این ارگ <یا دژ>که طبق لوحی گلی که در ان پیدا شده مهرداد کرت نام داشت وتوسط مهرداد اول ساخته شده است.دیوارهای ستبر استحکامات بین 20تا 25متر ارتفاع و5متر ضخامت داشت وبا استفاده از گل ساخته شده بود ونمای ان را آجر میپوشاند.ورودی به ارگ از طریق پا گردهای که در پی دیوارهای گرد شهر قرار داشت صورت می گرفت.هر لشکر مهاجمی که در صدد حمله به این ارگ برمیامد مجبوربوداز اطراف پلکان صعود کند،وزیر اتش مداوم قرار می گرفت .
 
 
روسها در داخل ارگ تعداد زیادی بنای عمومی از جمله بنای یک کاخ،موسوم به (خانه مربع)وتعدادی معبد کشف کردند.اتاق اصلی کاخ تالاری ستون دار به مساحت تقریبی 20متر مربع بود.سقف ان با استفاده از تیرهای بزرگ چهار ترک(پیلک)که در واقع اتاق را به سه راهرو تقسیم کرده بود پوشانده شده بود.این ویژگی کرارا در معماری پارتی بعد از این نیز به چشم میخورد دیوارها به رنگ قرمزوسفید رنگ امیزی وبه طور افقی توسط نواری از صفحات کوچک سفالی وبه طور عمودی با ردیفهایی از نیم ستون که روی هر دیوار شش تا از انها قرار داشت تقسیم بندی شده بود .تندیسهای عظیم گلی که امروزه کاملا خرد شده .حرم اصلی یکی از معابد از یک اتاق مدور که قطر ان به هفده متر میرسید تشکیل شده بود .مانند کاخ نسا این بنا رنگ امیزی وتزیین شده دیوارها سفیدبا استفاده از کتیبه ای مرکب از سفالهای نقش دار وبخش فوقانی بانیم ستون تزیین شده این اتاق مدور بخش مرکزی یک مجموعه چهار گوش را که توسط راهرو محاط شده بودتشکیل میداد.در کنار این معبد یک واحد مرکزی چهار گوش دیگر یا برج دالان دار قرار داشت.
3. تاق زنی ایرانی
ساختن چنین تاقهای بلند ضربی در ان زمان با استفاده از ملات گچی امکان پذیر شده بود .این ملات خیلی زود میگیرد ودر واقع به محض انکه اجر در سر جای خود قرار داده شد ان را نگه میدارد.این امتیاز گچ باعث شد تاقهایی بلندتر از سابق که نیازی به چوب بست گران قیمت نداشت ساخته شود.
در تکامل ایوان دوره پارتی دو مرحله وجود داشت .در مرحله اول یک تالار باز دارای سه دیوار یا سقفی متشل از تیرهای چوبی متکی بر ستون یا دیوارهای تالار ساخته میشد مرحله دوم که زدن سقف این تالارها با استفاده از تاقهای ضربی اغاز گردید.
 
کاخ آشور یک بنای چهار ایوانی است.این نقشه صدها سال در معماری ایران بکار گرفته.البته چهار ایوان آن دریک زمان ساخته نشده ودو ایوان آن بعدها در دوره پارتی احتمالادر قرن دوم میلادی به ان اضافه شده در کاخ الحضرا نیز ترکیب ایوان میانسرا وفضای وابسته دیگر دیده میشود که بیشتر محققین براین اعتقاد هستند که این طرح از خراسان به این منطقه َََََََََََََََآمده.
  

معبد آناهیتا ایزد اب در کنگاور:
طرح ان مانند تخت جمشید وستونهایی آن همه از سنگ تراش است وروی ان با سنگ لاشه کار شده بعضی میگویند این ستونها وجود نداشته وساخت انها را بی منطق میدانند ولی در واقع در راستای ستونها مردگردی بوده است.اصل بنا از شیوه پارتی در دوره اشکانی است که در دوره ساسانی مرمت شده.
تخت سلیمان یا اتشکده اذر گشنسب:
یکی از بزرگترین اتشکده هاومورد احترام همه بوده است گفته شده در هنگام تاجگذاری وجنگ پیاده از تیسفون به انجا میرفته انددرانجابرکه ای است که اب به طورطبییعی ازان می جوشد.انگونه که یاقوت میگوید<<آب دایمابوسیله هفت نهر از ان بیرون میاید وهفت اسیاب را میگردانده است>>رسوبات بجای مانده نشان میدهد که حدودا هزار سال است که اب ان روان است.
 
آتشکده فضای گنبد داری است که جلوی آن ایوان بوده ونیز دو دروازه عمومی وخصوصی برای ورود به آن داشته است در سمت چپ اتشکده یک مدرسه وپشت ان خانه استادان جای داشته ،در پشت اتشکده رصد خانه ودر کنار ان جایی برای نیایش آهید یا ایزدبوده .
 

 
4.نقشی روی برنز:
نگارهای روی برنز است که نشان میدهد نیایشگاه یا کاخهای کهن به شکل یک کلاوه بوده که بالای ان مرد گردی داشته.موضوع مهم این نقشه بهره گیری از چفد جناغی در ورودی ان است که در هیچ جا چفدی به این دقت یافت نمیشود.این چفدها بعدها در دوره پس از اسلام بکار رفت.از کنگرها ی روی نقش در تمامی دوره استفاده شد.مشابه ان در ارامگاه امیر اسماعیل در بخارا ساخته شد.همچنین از کور درها (پنجرهای گرفته شده)نیز در این ارامگاه استفاده شده است
 

 
4. بازه هور:
در بازه هور میان تربت حیدریه ونیشاپور نیایشگاهی بجای مانده است این چهار تاقی برروی تپه ای جای گرفته از ویژگیهای ان گنبد سنگی گوشه سازی در ان(تبدیل مربع به هشت ضلعی)توسط چوب انجام گرفته که کهن ترین نمونه گنبدهاست که در ایران نیز بشمار میاید.

 

 

 

کوه خواجه :
کوه خواجه در سیستان در نزدیکی زابل ودریاچه هامون است.بخشی از ان به دوره اول پارتی وبخشی نیز مربوط به بعد واز زمان ساسانی است.ویزگی خیلی مهم این بناها پدیدار شدن فضاهای ویزه واساسی معماری سنتی است.اندامهایی چون ایوان رو به میانسرا ،میانسرا(حیاط مرکزی)واسمانه کانه پوش وگنبد.با توجه به گرمای بیش از حد اقلیم سیستان ،معماری ان درونگرا شده است .میانسرا وجای گرفتن فضاهای مختلف از درون گرایی سرچمه میگیرد.یکی از فضاهای این ساختمان ،ایوان است که ان را<< پیشان>> و<<هولی>> نیز میگوینداین فضا معمولا پشت به افتاب ورو به شمال بوده است .پوشش این ایوان هم به گونه نیم گنبد و<<کانه پوش>>است وهم در ان تاق وتویزه نیز دیده میشود.اجر چینی ان بصورت ضربی است،در شکل چفدهای ان از چفد نیم دایره بهره گیری نشده و<<بیزکند>>میباشد.
 

 


 


5.اتشکده فیروز اباد یا بارین:
گویند انرا اردشیر بابکان بنا نهاده وان در شمال قصبه حالیه واقع است به مساحت یک فرسنگ دور از ان تقریبا عمارت این اتشکده همه توبر توست .وضع ان عمارت:عمارتیست مربع که هر یک از طول وعرض درون ان عمارت پانزده ذرع است وسقف ان تاق بلندیست که ارتفاعش تقریبا 25ذرع است واز هر چهار سمت این دری بزرگ هلالی مانند است که از ان درها به عمارات دیگر میروند.هنوز اثر گچ کاری که به دیوار اندرون ان ایوان نموده اند باقیست.طول وعرض ان ایوان دوازده ذرع است...تمام ان عمارات از سنگ وگچ ساخته شده ابدا اجر بکار نرفته.وسنگهای ان مختلفا از نیم ذرع تا یک چارک وکمتر میباشد در سمت جنوب شرقی ان اتشکده در جلو ایوانی است .طول وعرض این ایوان هم دوازده ذرع در ده ذر ع است ودر این ایوان نیز درب های هلالی است.از این درب ها در عمارات مذکور میشوند ودر دو طرف ایوان چندین تاق به ردیف بوده از جمله این اتشکده در کنار شاهی راهی واقع شده که از ان میروند به سمت بندر بوشهر.
 

 
  
نکته مهم در این اتشکده استفاده از انواع واقسام فنون معماری است.ساختمایه ان بوم اورد بوده ،مانند سنگ لاشه که بصورت طبیعی روی هم چیده شدهاند.گوشه سازی گنبد ها <<ترنبه>>میباشد پس از ان در قلعه دختر ،گوشه سازی سکنج کار شده است .سه فضای گنبدر دارجایگاه سه اتش مقدس بوده است .گنبد میانی بر روی یک هشت ضلعی کامل است اما دو گنبد طرفین ان روی یک شش ظلعی محاط در مربع ساخته شده است و اصطلاحا به ان گنبد <<کمبیزه>>میگویند.نکته مهم دیگر ساخت خیشخان (باد پروا یا باد پیچ)است که برای جریان هوا در داخل دیوارها ساخته شده است.

 

 

 

 


5. قلعه دختر:
فیروز اباد فارس در بالای کوه تنگاو،جایگاه ان به گونه ای است  که به همه جای ان دید دارد.در پایین ان پاد یاوی بوده که درایگاه حیاط(میانسرا)بالای نیز جای داشته.حیاط بالا دارای یک مهتابی وایوان بزرگی(با دهانه حدود 14 متر)است که در ایگاه تالار مربع شکلی به همین پهنا وگنبد دار بوده است.گردا گرد ان گنبد بزرگ حجرهایی قرار داشته،ونوک گنبد ،سرگشاد رو به اسمان باز بوده که به ان هورنو میگویند.

 
 
6. اتشکده نیاسرا:
این بنانشان دهنده روند دگرگونی در معماری ایران است .گنبد آن به گونه <<ترکین>>و با بهره گیری از تویزه گچی ساخته شده است.<<ترنبه های>>زیر آن بگونه <<فیلپوش>>ساده است.در این چهار تاقی هر دو نوع روش تاق زنی،یعنی ایلامی(رومی)وضربی دیده میشود.گونه ای چفد بنام <<کلیل پارتی >>نیز کار شده که بنیاد همه چفدهی کلیل است.

 
.کاخ بیشاپور:
درنزدیکی کازرون در مرکز مجموعه یک ارگ شاهی است که دارای فضایی با دهانه های در حدود 21گز(حدود 22متر)این بنا گنبدی داشته ودارای نیم گنبد بوده ،در سمت راست آن تالاری با فرش کف موزاییک است که به ان( پیس پیسه) میگویند.بر روی زمین نگاره های گوناگون را با موزاییکهای بزرگی ساخته اند در فیروز اباد نمونه ای از اریه های گچ بری گوناگون است ان را میتوان مادر گچ بریه ونقشهای ایران دانست.در سمت چپ ساختمان ،میانسرا یی با رواق دورا دور بوده است در بالای ان معبد اناهیتا جای داشته .ساختمان ان از سنگ تراش و بقیه بناها از سنگ لاشه ساخته شده دور تا دوراین مجموعه را بارویی از سنگ تراش وبا تعدادی زیادی برج تشکیل میداده. فاصله برجها در ابتدا 30تا 40 سانتی متر بوده وبعدهایکی در میان برداشته شده اند...


7. ایوان مداین:
ایوان مداین یا تاق کسری از بناهای شیوه پارتی است.دو ویژگی معماری در ان بخوبی اشکار است..یکی بهره گیری از تناسب طلایی ایرانی در ایوان بزرگ میانی ان است که طرح ان مستطیلی به اندازه 24در40 گز است.(حدود 60و30.42و25متر).اسمانه این ایوان تاق اهنگی با دهانه حدود 24گزاست. ویژگی دوم بهره گیری از ساختمایه معمولی یا خشتی است و نه سنگ تراش .جلوی ساختمان میانسرایی بوده وسه ساختمان همانند ان در پهلوهای مختلف ان جای داشته .بنا به اعتقدات ،نماها را با گچ یا گیر چارو سفید کرده اند. به ای نوع بنا <<اسپید دژ>>نیزمیگفتند .در دوسوی ایوانها ، دهلیزهایی همراه با مرد گرد ساخته شده.در تاقهای ان نیز انواع ریختهای مختلف دیده میشود .نوع اجر کاری در بالابصورت ضربی ،پاینتر به صورت ایلامی (رومی)وچپیله میباشد پیش امدگیها همه با محاسبات دقیق بوده و <<هندازمان>>یا جنبه های ایستایی دقیقی که پیش از کار ساختمانی انجام میشده در ساخت این بنا دیده میشود .
8. ایوان کرخه:
در خوزستان یکی از بناهای مهم است که در ان برای نخستین بار از پوشش تاق وتویزه بهره گیری شده.تاق میان دوتویزه یا با تیر چوبی یا خوانچه پوش یا کژاوه پر میشده .بدین ترتیب سنگینی تاق را بر تویزه هاوجرزها نهاده اند و توانسته اند از میان تویزه ها نور بگیرند که این روش برای اولین بار بکار گرفته.بعدها همین نحوه نور گیری در یکی از کلیساهای جنوب فرانسه بکار رفته . در انتهای ایوان دو راهرو وپشت ان گنبدی بوده که نور را از سقف میگرفته است .
9. کاخ سروستان:
در باغ بزرگی  جای داشته وداری یک میانسرا که گرداگرد ان فضاهای مختلف جای داردند.محل نشیمن اتاق چهار گوشه ای با پوشش گنبدی که از سویی به میانسرا واز سوی دیگر به باغ ساختمان راه دارد.این گنبد خانه به تالار دراز در سمت راست خود به نام <<سفره خانه>>راه داردکه در کناردیوارهای طولی آن ستونها یی جفتی کار شده.در انتهای آن ستونهایی جفتی کار شده.در انتهای ان اتاق <<بزم گاه>>جای دارد <<کمرپوش>>یا نیم طبقه بوده ودر بالای ان نوازندگان مینشستند .طبقه زیرین بزم گاه ،در پشت ان ابدارخانه راه داشت .در سمت چپ اتاق نشیمن،<<پیشخان>>داردکه در کنار ان حوض خانه است.در جلوی آن،ایوان بزرگی است .بدین گونه اتاق نشیمن یا گنبدخانه اصلی درکل از چهار سودیده دارد.در پشت پیشخان ،یک اتاق خواب دو نفره وپشت آن یک خواب یک نفره جای دارد که هر دو دیدبه میانسرادارند.در بخش شمالی،ابریزگاه،گرمابه وانبار جای گرفته.اتاق نشیمن،گنبدی با چفد<<بیز>>است که با ساختمایه سنگی واجری کار شده ،سفره خانه،تاق اهنگ داشته است.


 

   
10. کاخ دامغان:
بازسازی کاخ دامغان را نشان میدهد که خیلی به اصل آن شبیه نیست.چون اصرار داشتند بگویند معماری آن یونانی بوده.یکی از اشتباهات آن همان چفدنیم دایره در ایوان جنوبی  است،زیرا در ان دوره از چفد مازه دار بهره گیری میشده است واصلا در معماری ایران از چفدنیم دایره بهره گیری نمیکرده اند.


 
11. کاخ خسرو:
کاخ خسرو درقصر شیرین در ان نیز بدلیل ویژگی های اقلیمی قصر شیرین،درونگرا ساخته شده است.محل اقامتگاه دایمی نبوده.پله های ورودی آن شبیه به پله های تخت جمشید دو سویه است.در پشت ایوان،بزرگ ان گنبد وپادیاوی بوده است.در سمت راست پادیاومشکوی پرویز یا خانه های همسران او جای داشته.

 
 نقشه کاخ خسرو
 
پل ساسانی
 
قصر شیرین
معماری:
1. _گوناگونی در طرحهاوبهره گیری ازاندامهای گوناگون.
2. _جفت سازی در نیایشگاههاوکاخ های پذیرایی.
3. پاد جفت سازی در کاخهای مسکونی وخانه ها.
4. _درونگرایی بابهره گیری ازمیانسرا.
5. شکوه وعظمت دادن به ساختمان ها بابلند ساختن انها.
نیارش:
بهره گیری از اسمانه های خمیده تاقی وگنبدی (تاق اهنگ،تاق وتویزه ونیم گنبد).
بهره گیری از چفدهای مازه دار برای تاقها وگنبدها.
پی سازی با سنگ لاشه.
گوشه سازی چوبی ،سکنج،ترمبه وفیلپوش در زیر گنبدها.
ساختمایه های بوم اورد،سنگ لاشه،خشت واجر،ملات گیر چارو.
گچبری با خطوط شکسته وخمیده.
بهره گیری از کنگره هاوکورها در نمای ساختمان.