طراحی فضاهای آموزشی گونه و چرا ؟

با افزایش روزافزون جمعیت در کشورهای جهان و پیشرفت علوم و تکنولوژی نیازهای بشری نیز هماهنگ با حرکت پیش رونده علم و دانش و صنعت رو به تزاید بوده و خواستار پاسخی مناسب به احتیاجات خود می باشد . بدین دلیل علوم مختلف دچار تقسیم بندی های پیاپی گشته و تخصص های گوناگون در هر زمینه بوجود آمده تا بتواند عمیق تر و دقیق تر بر آورنده تمامی انتظارات انسان ها باشد .


طراحی فضاهای آموزشی گونه و چرا ؟

با افزایش روزافزون جمعیت در کشورهای جهان و پیشرفت علوم و تکنولوژی نیازهای بشری نیز هماهنگ با حرکت پیش رونده علم و دانش و صنعت رو به تزاید بوده و خواستار پاسخی مناسب به احتیاجات خود می باشد . بدین دلیل علوم مختلف دچار تقسیم بندی های پیاپی گشته و تخصص های گوناگون در هر زمینه بوجود آمده تا بتواند عمیق تر و دقیق تر بر آورنده تمامی انتظارات انسان ها باشد .

در این مسیر علم معماری نیز از این تحولات و تقسیمات به دور نمانده و برای طراحی هر مجموعه اطلاعات و عوامل مربوط به پیمان مجموعه را یافته و معین نموده است . علم معماری برای کارخانه ، بیمارستان ، ساختمان های مسکونی ، شهر سازی ، مجموعه های تجاری و اداری و ... و بالاخره فضاهای آموزشی و پرورشی به دانش و آگاهی های خاص آنها دست یافته و به تخصص های متناسب با آنها منشعب گردیده است . بدین ترتیب اصول طراحی فضاهای آموزشی و پرورشی که موضوع این نوشته است خود به تنهایی یکی از شاخه های پر پیچ و خم و بسیار مهم معماری بوده است . برای آفریدن طرحی جامع و کامل می بایستی عوامل متعدد و متنوعی مورد نظر قرار گیرد . این نوشته قصد دارد اشاره ای مختصر و گذرا به عوامل یاد شده داشته باشد چرا که پرداختن به جزئیات و زوایای این عوامل از حوصله ی این یادداشت خارج بوده و نیازمند صفحات بسیاری می باشد به طور کلی برای دست یابی به یک طرح ساختمانی کامل و بدون نقص می بایستی کلیه ی عوامل شکل دهنده ی آن طرح به صورت واضح و روشن مورد شناسایی قرار گیرند زیرا بدون توجه به عوامل و عناصر مزبور ضمن اتلاف سرمایه های هنگفت که برای ساخت مجموعه ی مربوطه صرف می شود ، طرح به دست آمده نیز از کارایی لازم برخوردار نبوده و مشکلات عدیده ای را برای بهره بردار به وجود خواهد آورد . همانگونه که قبلا ذکر گردید . معماری فضاهای آموزشی و پرورشی یکی از پیچیده ترین و دشوار ترین شاخه های تخصصی در طراحی می باشد زیرا تعداد عوامل موثر در آن بسیار متنوع و گوناگون بوده و بنابر این طراح یک فضای آموزشی می بایستی احاطه کامل به تمام ویژگی های خاص آن مجموعه داشته و از آگاهی و شناخت لازم در این زمینه تخصصی برخوردار باشد . در بررسی های اولیه ، نخستین مطلب مهمی که باید در طراحی در نظر گرفته شود ، موضوع « مقطع تحصیلی » می باشد . چرا که با توجه به سن دانش آموزان دوره های ابتدایی و خصوصیات جسمانی و روانی آنها به سادگی می توان دریافت که فضای آموزشی و پرورشی در این دوره می بایستی با دوره های دیگر تحصیلی متفاوت باشد ضمن آن که فضای دوره های راهنمایی و متوسطه نیز با یکدیگر تفاوت های زیادی خواهند داشت که در ذیل به ذکر مهمترین عوامل مورد نظر بسنده می کنیم :

1 – ابعاد و تعداد کلاسهای آموزشی در هر مقطع و طرز استقرار آنها در مجموعه به صورتی که مناسب ترین نوع حرکت در محیط فضای آموزشی میسر باشد

2 – طراحی مناسب داخل کلاسها برای قرار دادن تجهیزات داخلی از قبیل میز نیمکت تخته سیاه میز آموزگار و محل نصب تابلو های دیواری

3 – محل و تعداد پنجره ها و ارتفاع آنها از زمین و حفاظ پنجره ها و محل درب ورودی کلاس

4 – محل قرار گرفتن قسمت های اداری و فضاهای ارتباطی از قبیل راه رو ها و پلکان و اندازه مناسب هر یک با توجه مقطع تحصیلی .

5 – محل قرار گرفتن سرویس های بهداشتی و تعداد آنها برای دانش آموزان و مربیان و مسئولین به طور جداگانه

6 – محل فضاهای کمک آموزشی از قبیل آزمایشگاه و کارگاه و غیره

7 – فضای پرورشی مانند سالن ورزش زمین بازی کتابخانه و نمازخانه اتاق مربی ورزش مشاور و اتاق بهداشت

8 – میزان فضاهای مسقف و فضاهای باز ضروری برای هر مقطع تحصیلی و فضای سبز مورد نیاز و محل آنها

9 – فضاهای رفاهی و خدماتی از قبیل بوفه ، اطاق تغذیه ، آبخوری دانش آموزان ، آبدار خانه ، سرایداری ، سالن اجتماعات ، متورخانه و انبارها

10 – رنگ آمیزی قسمت های مختلف از جمله داخل کلاس ها ، راهروها ، دیوار های خارجی و نرده ها و حفاظ ها .

11 – میزان نور طبیعی و مصنوعی

12 – توجه به انتقال مناسب صوت و صدا در کلاس و جلوگیری از رسیدن صدا به داخل کلاس ها . همانطور که ملاحظه می شود در قسمت « مقطع تحصیلی » عوامل بسیاری بر طراحی اولیه موثر بوده که توجه به آنها ضروری و حتمی می باشد در صورتیکه عامل جنسیت که اهمیت به سزایی دارد نیز به آنها افزوده شود پیچیدگی های طراحی نمایان تر خواهد شد .

یک دیگر از عوامل مهم در تعریف و طراحی فضاهای آموزشی محل استقرار مجموعه آموزشی می باشد . مکان یابی برای احداث و ایجاد مجموعه آموزشی نیازمند داشتن اطلاعات کافی از آیین نامه ها و استانداری کشوری و بین المللی و تطبیق آنها با شرایط خواص پروژه در دست بررسی می باشد در صورتی که مکان یابی بدون توجه به اصول یا شده باشد بازدهی مطلب به دست نخواهد آمد . بر اساس شناخته شده ترین و معتبر ترین دستور العمل ها و آیین نامه ها فضاهای آموزشی می بایستی در محلی در نظر گرفته شود که از کارخانه جات ، خطوط راه آهن ، بزر گراه ها ، بیمارستان ها ، گورستان ها ، کشتار گاه ها ، دامداری ها ، مرغ داری ها ، باغ خانه ها ، محل انباشتن زباله و کود مراکز پر سرو صدای شهری و مراکزی که به نحوی تولید دود ، بو و گردوغبار و سرو صدا می نماید دور باشد بر خلاف موارد ذکر شده فوق که نمی بایستی در همجواری فضاهای آموزشی قرار داشته باشد فضاهای دیگر و با کاربری های مختلف ی توانند با تناسب در همجواری و یا در فواصلی مشخص از یکک واحد آموزشی قرار بگیرند . از جمله این گونه مجموعه ها می توان از فضاهای فرهنگی مانند مدارس مراکز فرهنگی و هنری ، موزه ، نمایشگاه ، مساجد ، تکایا ، کتابخانه و همچنین فضاهای سبز که از نظر سالم سازی هوا و ایجاد چشم انداز و آرامش می ت.وانند در همجواریه فضاهای آموزشی قرار بگیرند نام برد .

فضاهایی همچون آتش نشانی و مراکز پلیس و نیروی انتظامی ، سینما و تئاتر می توانند در فاصله های معین از واحد ها آموزشی قرار گرفته باشد . محدودیت های دیگری نیز در این زمینه وجود دارد که در این مختصر نمی گنجد . از دیگر مولفه ها در انتخاب محل برای واحد آموزشی می توان از شرایط اقلیمی نام برد . بدون در نظر گرفتن شرایط آب و هوایی که از عوامل اساسی و تعیین کننده در مکان یابی فضاهای آموزشی می باشد طرح بدست آمده با وجود نواقص قابل توجه ای خواهد بود تغییرات دما ، باد و ریزش های جوی و جهت آنها میزان رطوبت و تابش آفتاب از جمله مواردی است که در بررسی های شرایط اقلیمی برای مکان واحد آموزشی باید مورد توجه دقیق قرار گیرد .

سیل و زلزله و ریزش های احتمالی کوه و بهمن و خصوصیات زمین و خاک از جمله عوامل محیطی هستند که بررسی آنها در طراحی لازم می باشد . در خاتمه مبحث مکان یابی فضاهای آموزشی لازم می داند در مورد راه های دسترسی پیاده و سواره به واحد های آموزشی و اشراف ساختمان های همسایه استفاده از خدمات و تاسیسات شهری و همچنین در نظر داشتن تناسب ظرفیت واحد مربوطه با طرح در حال تهیه اشاره کرد و بررسی هر یک از آنها را توصیه نماید . علاوه بر آنچه ذکر گردید توجه به چند مورد زیر نیز در طراحی فضاهای آموزشی به کامل شدن طرح کمک شایانی خواهد نمود :

1 – پیش بینی های لازم برای جلوگیری از اتلاف حرارت با توجه به شرایط اقلیمی