بافت قدیم بوشهر

شناخت موقعیت جغرافیایی

استان بوشهر یکی از استانهای جنوبی کشور با مساحت 952 کیلومتر مرز آبی با دریای خلیج فارس است. شهر بوشهر با مساحتی در حدود 5/994کیلومترمربع مرکز استان می باشد. دارای آب و هوای گرم و مرطوب و رطوبت هوا گاهی به 90 درصد می رسد.بیشتر اوقات هوا گرم گاهی درجه حرارت تا 52 درجه می رسد. بافت قدیم بوشهر در منتهی الیه شمال شهر بوشهر قراردارد موقعیت جغرافیایی آن 28 درجه و 59 دقیقه و 30 ثانیه عرض شمالی و 50 درجه 51 دقیقه و 15 ثانیه طول شرقی از نصف النهار گرنیویچ قراردارد.بلندی از سطح دریا بر مبنای سطح متوسط خلیج فارس 5 متر است.میزان بارندگی بسیار کم و از سال1354 تا کنون از 217 میلیمتر در سال تجاوز نکرده است بعلت کمبود باران پوشش گیاهی اندکی وجود دارد . تنها درختانی که در مقابل گرما مقاوم هستند زینت بخش خیابانها و پارکها در بافت  قدیم می باشد. این درختان عبارتند از : لوز ، موز ، کنار ، کویر ، گرت ولیل.

تمام نواحی مجاور خلیج فارس از جمله منطقه بوشهر در دوره تاریخی مسکونی بوده و اشیاء سنگی در ایران و عربستان در میان شنهای سواحل بحر خزر که استخوان ماموت   جزء آن بوده است یافت شده و این ثابت می کند که مناطق مذکور محل اقامت و سکنای بشر بوده است.


 

 

بافت قدیم بوشهر

شناخت موقعیت جغرافیایی

استان بوشهر یکی از استانهای جنوبی کشور با مساحت 952 کیلومتر مرز آبی با دریای خلیج فارس است. شهر بوشهر با مساحتی در حدود 5/994کیلومترمربع مرکز استان می باشد. دارای آب و هوای گرم و مرطوب و رطوبت هوا گاهی به 90 درصد می رسد.بیشتر اوقات هوا گرم گاهی درجه حرارت تا 52 درجه می رسد. بافت قدیم بوشهر در منتهی الیه شمال شهر بوشهر قراردارد موقعیت جغرافیایی آن 28 درجه و 59 دقیقه و 30 ثانیه عرض شمالی و 50 درجه 51 دقیقه و 15 ثانیه طول شرقی از نصف النهار گرنیویچ قراردارد.بلندی از سطح دریا بر مبنای سطح متوسط خلیج فارس 5 متر است.میزان بارندگی بسیار کم و از سال1354 تا کنون از 217 میلیمتر در سال تجاوز نکرده است بعلت کمبود باران پوشش گیاهی اندکی وجود دارد . تنها درختانی که در مقابل گرما مقاوم هستند زینت بخش خیابانها و پارکها در بافت  قدیم می باشد. این درختان عبارتند از : لوز ، موز ، کنار ، کویر ، گرت ولیل.

تمام نواحی مجاور خلیج فارس از جمله منطقه بوشهر در دوره تاریخی مسکونی بوده و اشیاء سنگی در ایران و عربستان در میان شنهای سواحل بحر خزر که استخوان ماموت   جزء آن بوده است یافت شده و این ثابت می کند که مناطق مذکور محل اقامت و سکنای بشر بوده است.

در اواسط دوران سوم زمین شناسی (حدود 35میلیون سال قبل) شروع پیدایش خلیج فارس است. از جلگه های ساحلی از جمله جلگه بوشهر به سوی شمال شرقی چین خوردگیها فلات ایران پله پله است، در نزدیکی دریا گسل ها و شکستگیهای دامنه کوههای حاکی از پایین رفتن کف دریا در زمانی بسیار نزدیک یعنی در دوران چهارم است بنابراین جلگه های ساحلی از جمله جلگه بوشهر در دوران چهارم زمین شناسی پیدا شده اند.

اغلب خاک این منطقه از نوع خاکهای ناپایدار و خاکهای رسوبی و یا خاکهای شوراست که با گچ نمک همراه است.

جس زمین که بافت قدیم روی آن قرار گرفته ، از جنس سنگهای ساحل است که حاصل فسیلهای دریایی ، مرجان گوش ماهی و صدف های دریایی است.

هیچ رودخانه ای در اطراف بوشهر وجود ندارد و این امر باعث شده که آب باران را در زمستان در آب انبار ذخیره کرده و به مصرف برسانند. به این دلیل در خانه های قدیمی یک آب انبار وجود دارد.

پیشینه تاریخی بوشهر: بر اساس مطالعات باستان شناسی به دوره ایلام می رسد. آجر نوشته های بدست آمده  در تپه های تل پی تل در منطقه ریشهر نشان می دهد که  این شهر از هزاره دوم پیش از میلاد و شاید قبل از آن یکی از مراکز امپراطوری اسلامی بوده است و با نام لیان یکی از معابد  ایزد بانوی ایلامی بنام کی ریشا در آن قرار داشته است.اردشیر با بکان این بندر را بنام بخت اردشیر دوباره بنا کرد و در دوره ساسانی به یکی از مراکز تجاری و نظامی تبدیل شد.ساسانیان در ریو اردشیر که بعد ها (( ریشهر)) نام گرفت ، قلعه مستحکمی بنا کردند که دارای برج و باروهای بلندی بوده مشرف به دریا و سه طرف آن دارای خندق های عظیمی بوده است که هنگام حمله احتمالی دشمن و یا هرگونه خطری مالامال آب دریا می شده است.  اکنون ویرانه های قلعه ریشهر در منطقه ریشهر کنونی قرار دارد. به نقل از محمد ابن جریر طبری شهر بوشهر قدیم در فاصله ساهای 19 تا 22 هجری قمری به دست ((عثمان بن ابی العاص )) فتح شد. از احوال ریشهر از سقوط این شهر به دست تازیان تا زمان نادر شاه افشار اطلاعاتی در دست نیست.

اقدامات نادر شاه و سیاست دریایی او برای مبارزه با عثمانها و گسترش قلمرو دریایی خود در خلیج فارس سبب گردید تا نادر آن را بعنوان پایگاه ناوگان دریایی خود برگزیند و نامش را به بندر نادریه تغییرداد.نادر با گماردن یک تاجر انگلیسی بنام جان التون بوشهر را به صورت یک مرکز  کشتی سازی و پادگان نظامی در آورد.با مرگ نادر در سال 1747م/1160ه.ق سپاه دریایی او بین حاکم بوشهر و بندر عباس تقسیم شد. شیخ ناصر آل مذکور که در دوران نادر یکی از دریاسالاران وی بود پس از مرگ نادر شاه کشتی ها و ناوگان مستقر در بوشهر را متصرف شد.و حکومت مقتدرانه آل مذکور را که یکصد سال بر بوشهر حکمرانی کردندبنیان نهاد. بوشهر در زمان خاندان خاندان آل مذکور رو به آبادانی نهاد و روابط تجاری گسترده ای با هلندیها برقرار کردند. در دوران کریم خان زند بوشهر وارد مرحله تازه ای شد.

در سال 1763م/1177ه.ق انگلیسیها با حمایت شیخ نصر خان آل مذکورقرارداد معروفی با کریم خان زند منعقد کردند که این قرارداد زمینه ساز حضور استعماری انگلیس ها در جنوب ایران و خلیج فارس بود.

در دوران قاجاریه بوشهر بصورت بندر  تجاری، فرهنگی و سیاسی درآمد. اوج شکوفایی و رشد بافت قدیم بوشهر مربوط به دوران قاجاریه است. اکثر دول خارجی مانند انگلیس ، روسیه، آلمان ، ایتالیا، فرانسه، هلند، نروژ و عثمانی در این شهر کنسولگری داشتند که آثار آنها هنوز در بافت قدیم وجود دارد. و دروازه جنوبی ایران برای تبادل افکار سیاسی و مناسبات فرهنگی بود. به نوشته دایره المعارف ایرانیکا در آغاز سده نوزد میلادی پس از ناآرامی هایی که نماینگر پیدایش خاندان قاجار بود. سالانه نزدیک به صد کشتی انگلیسی و عربی از هند و مسقط برای بازرگانی روبه سوی این بندر می گذاشتند و با خود پارچه، ادویه جات، فیل، چای، برنج، شکرو ... از اروپا هند و چین می آوردند. اهمیت بازرگانی و سیاسی بوشهر برای انگلیسی ها سبب شد تا سه نوبت مورد هجوم بریتانیا قرار گیرد.

پس از پایان جنگ جهانی اول و ظهور رضا شاه پهلوی بوشهر همچنان کانون پرتشنج وقایع باقی ماند و خانین بسیاری علیه حاکمیت رضا شاه سر به طغیان برداشتند. بوشهر در دوره حاکمیت رضا شاه با کشیده شدن راه آهن سراسری و انتقال حجم عمده داد و ستدها تجاری از ایران به بصره روبه افول گذاشت و پس از جنگ جهانی دوم جایگاه خود را به عنوان ستاد فرماندهی انگلیسی ها مقیم در حوزه خلیج فارس از دست داد و در سال 1952م ساختمان کنسولگری انگلیس در آنجا شد. سرانجام این شهر بندری که روزگاری مرکز عمده تجارت ایران بود رونق خود را از دست داد و ساختمانهای بافت قدیم با معماری منحصر به فرد آن یکی پس از دیگری روبه خرابی نهادند.

 

 

 

 

تاریخی

قدمت بافت کالبدی

بافت تاریخی بوشهر شامل چهار محله بنام بهبهانی، دهدشتی، کوتی و شنبدی است که برای شبه جزیره مثلث شکل بوشهر قرار گرفته. بافت قدیم در رأس این مثلث که دارای تورفتگی در دریای خلیج فارس است شکل گرفته است. مساحت بافت قدیم بوشهر در حدود000/530 متر مربع و 1000خانه است که از منحصر به فردترین و زیباترین بافتهای مسکونی ایران محسوب می شود.اوج شکوفایی بافت مربوط به دوره قاجاریه زمانی که بوشهر دروازه ورود ملل مختلف به ایران بشمار می رفت بوده است.

شروع بافت از دوره نادر شاه افشار شروع شد که بوشهر را مرکز نیرو دریایی خود قرار داد.ریشهر که هسته اصلی بوشهر بود روبه ویرانی گذاشت و مصالح ساختمانی ریشهر در 12 کیلومتری جنوب بوشهر کنونی به این محل آورده شدو شروع به خانه سازی کردند.دوران کریم خان زند نیز این محل رو به آبادانی گذاشت کهنگی و رنگ کهربایی ساختمانهای بافت تاریخی بیش از صد سال را تداعی می کند.

خانه سازی و ایجاد مسکن از نیازهای اولیه بشر بوده است و انسان در هر عصری کوشیده تا این نیاز خود را به بهترین نحوه مرتفع گرداند.شرایط اقلیمی،مسائل فرهنگی و خصوصاً مذهب در شکل گیری آن مؤثر بوده است آب و هوای گرم و مرطوب مهمترین عامل شکل گیری خانه هاست.

2 . وجود آثار ابنیه تاریخی  پیوند با بافت: ساکنین بافت قدیم بوشهر دارای ادیان مشهور دنیا بوده اند و پیروان دین بزرگ اسلام ، یهود و مسیحیت در کنار هم  می زیستند بطوری که  اکنون معبد آنان شامل مساجد،کنیسه و کلیسا در بافت وجود دارد در گذشته ای نه چندان دور زردشتیان نیز در بافت زندگی می کردند

کلیسای گریگوری: این کلیسا در سال 1819م/1235 ق توسط خانواده آوریان(ازخانواده های سرشناس ارمنی بوشهر)در وسط شهر محله شنبدی به صلیب ساخته شد و انگلیسی ها بخشی از هزینه آن را متقبل شدند.در داخل کلیسا کتیبه های مرمر بکار رفته است .در جلوی آن گورستانی به مساحت 400تا500 متر برای دفن مردگان تخصیص داده شده بود با توجه متون سنگ قبرهای ازبرو تأسیس تا پایان جنگ دوم جهانی اموات مسیحیان در این بخش از کلیسا دفن می شد.

کلیسای ظهور عیسی مسیح: کلیسای عیسی مسیح در محله کوتی بوشهر واقع در خیابان ساحلی جنب نایب کنسولگری سابق انگلیس توسط((رالف نارمن شارپ)) خاور شناس انگلیس در سال 1911م/1330.ق تأسیس گردید.این کلیسا به کارمندان و افسران انگلیسی اختصاص داشت.در معماری کلیسا متأثر از سبک گوتیک و هنری است. کتیبه آن  اکنون در اداره میراث فرهنگی بوشهر نگهداری می شود. کلیسا هوانس ( یوحنان ) بوشهر (1773/1186ق )و کلیسای کارملیب(1774م/1157ق) از دیگر کلیساهای ظهور در بوشهر بوده اند که تعطیل شده اند.

حضور انگلیسی ها در بوشهر تأثیر شگرفی در بافت ابنیه بوشهر قدیم داشته است.

گذشته از استقرار یک گروه همیشگی برای انگلیسی های مقیم، اهمیت بازرگانی و سیاسی بوشهر برای آنها سبب شد تا سه نوبت مورد هجوم بریتانیا قرار بگیرد. پس از تسخیر این شهر در سال 1856م/1273ه.ق، انگلیسی ها در سال1909م/1327ه.ق به هنگام ناآرامی هایی که به دنبال مشروطه خواهی ایرانیان آغاز شده بود اقدام به پیاده کردن نیروی نظامی در این منطقه نمودند و گمرگ و کلیه مناطق حساس را تصرف کردند. در سال 1915م/1333ه.ق نیز در

 جنگ جهانی اول و به دنبال قیام شهید رئیسعلی دلواری علیه منافع انگلیسی ها در جنوب ایران انگلیسی ها نیروی تقویتی به بوشهر اعزام کرده و شهر بوشهر را در 26 رمضان سال 1334اشغال نمودند.در آن هنگام یک راه آهن کم عرض 37 مایلی برای پیوند بوشهر به برازجان و در واقع به شیراز ساخته شد . اما انگلیسی ها با تخلیه شهر در مارس 1919م/1338ه.ق نقطه پایانی براین تلاشهای اشغالگرانه خود نها دند.

کنسولگری بریتانیا: یکی از آثار حضور انگلیسی ها در بوشهر، کنسولگری آنان در محله کوتی است: این ساختمان به کوتی نیز مشهور است. کوتی واژه ای هندی به معنی قلعه و حصار است .عمارت کوتی در سال 1763 ساخته شد. سنگ بناهای آن در دوره کریم خان زند گذاشته شد.کمپانی هند شرقی تا سده نوزد آن را در اختیار داشت پس از آن به کنسولگری تبدیل گردید.عمارت کوتی وسیع و مستطیل شکل 200متر طول و100 متر عرض دارد.این بنا محل تصمیم گیریهای سیاسی دولت بریتانیا در خلیج فارس بوده است .

ـــ  در زمان شکل گیری بافت منطقه خلیج فارس بسیار ناامن بود و یکی از دلایل تصمیم نادر شاه افشار مبنی بر سر و سامان دادن به اوضاع خلیج فارس و تشکیل نیروی دریایی بود. بعد از مرگ نادر شاه افشار ناامنی در خلیج فارس بیشتر شود و عده ای از اعراب دست به دزدی و تجاوز به شهرهای ساحلی و غارت کشتی ها زدند.این ناامنی منطقه باعث شد که برای شهردیوار درنظر گرفته شود که دشمن در صورت نفوذ به شهر و عبور از حصار در معابر پراکنده و سر درگم شود.و این یکی دیگر از دلایل پرپیچ و خم بودن کوچه ها در بوشهر می باشد در صورت حمله دشمن مردم از بالا     می توانستند از خود دفاع کنندو بعلت انباری بودن طبقات کف پنجره بسوی بیرون نداشته است تنها راه نفوذی دشمن ورودی اصلی بود که در صورت محافظت دشمن نمی توانست وارد شود. پنجره ها نیز در طبقات فوقانی قرار داشت.

ـــ بوشهر دارای چهار محل می باشد بنام کوتی،بهبهانی،شنبدی و دهدشتی است.نام گذاری این محلات با توجه به ساکنین اولیه آنها صورت گرفته است. در زمان بنیانگذاری بوشهر هر طایفه و قومی قسمتی از شهر را برای زندگی خود در نظر گرفته است که باعث تقسیم بافت به چهار محله اصلی شد. در گذشته هر محله دارای یک رئیس و بزرگ بوده است.

وجود دهها مسجد و حسینیه در بافت باعث ساخت بافت قدیمی شده است که در هر محله مسجدی بوده است که محل گردهم آیی اهالی محل برای ادای فریضه دینی و تصمیم گیریهای عمومی و اجتماعی بوده است.

حسینیه حاج سید محمدکازرونی، مسجد فیل، مسجد دهدشتی، مسجد شنبدی، مسجد کوفه، مسجد ملک و ...از آن جمله است.

آب انبارها نیز در شکل گیری فضای شهر تأثیر داشته اند بعلت اینکه بوشهر در ناحیه گرم و خشک واقع است آب باران را زمستان در آب انبار ذخیره و به مصرف تابستانی می رسانده اند. آب انبار قوام یکی از آب انبارهای عمومی بزرگ است که در قسمت ساحل بافت قدیم واقع شده است. این بنا توسط شخصی به نام علی اکبر قوام ساخته شده این آب انبار 26 متر طول ، 9متر عرض و 4 متر ارتفاع دارد. این مکان ریزی و جالب  اکنون به رستوران سنتی تبدیل شده است.

ـــ  بوشهر در دوره مشروطیت نیز یکی از پایگاههای اصلی علیه استبداد بوده است از جمله بناهای بازمانده خانه سید مرتضی مجتهد اهرمی( علم الهدی) است که در جریان انقلاب مشروطیت و به هنگام استبداد صغیر در سال 1327ه.ق/1909م رهبری مشروطه خواهان بوشهر را به عهده داشت. شایان ذکر  است که بر اساس گزارش روزنامه هایی مانند حبل المتین، اصلاح و چهره نما که در دوران مشروطیت به چاپ می رسید این عمارت پایگاه اصلی مشروطه خواهان بوشهر علیه استبداد محمد علی شاه قاجار بوده و در زمانی که انگلیسی ها در بوشهر نیروی دریایی پیاده کردند و شهر بندری بوشهر را به اشغال در آوردند با همکاری نیروهای دولتی منزل سید مرتضی را بمباران کرده و کلیه اسباب و لوازم منزل ایشان را غارت نمودند

 

 

کالبد ــ معماری

ـــ  دارا بودن خصوصیات ویژه در ساختار بافت

ـــ  دارا بودن سبک معماری همگن با محیط

ـــ  دارا بودن تطابق با اقلیم غالب

ـــ  دارا بودن تکنیک ویژه در ساخت بناها

 

دارابودن خصوصیات ویژه در ساختار بافت

ـــ  بناهای قدیمی بوشهر دارای خصوصیات زیبا و منحصر به فردی هستند که بعضی از این خصوصیات در هیچ جای دیگر ایران دیده نمی شود.خانه های بوشهر در ارتفاع گسترش یافته اند که دارای دو تا چهار طبقه هستند بناهای بوشهر در عین درونگرایی دارای نوعی حالت برون گرایی نیز می باشند. خانه های بافت دارای حیاط مرکزی و اتاقها اطراف آن هستند.آب انبار و باغچه و چاه آب نیز از عناصر آن محسوب می شود.در بناهای بافت بعضی اتاقها به داخل حیاط بازشو و دید دارند ولی بیشتر اتاقها به بیرون نیز بازشو دارندکه گاهی تعداد بازشوها از دو طرف و کناره ها به دوازده عدد می رسد.با این عمل امکان حداکثر استفاده از کوران هوا ایجاد می شده است وجود شیشه های رنگی و ارسی های گره چینی شده و طاقهای هلالی زیبائی خاصی به بنا بخشیده است یک بنا از اجزاء مختلفی تشکیل شده بعضی از این عناصر نقش عملکردی دارند و برخی دیگر نقش تزئینی دارند.

ورودی: در ساختمانهای بوشهر معمولاً ورودی با یک چرخش فضای بیرونی را به داخل خانه ارتباط می دهد و در نتیجه دید بصری خارج به داخل خانه قطع می شود ورودی به هشتی یا دروازه معروف است و دارای درب چوبی دو لنگه بزرگ با نقش گل میخهای برنجی و کوبه است.یکی از خصوصیات ورودی در بناهای قدیمی بوشهر وجود روزنه ای در بالای آن برای عبور نور و هوا می باشد.

حیاط مرکزی : بیشتر خانه ها دارای سیستم حیاط مرکزی می باشند که ابعاد این حیاطها بزرگ نیست و دلیل این امر ایجاد حداکثر سایه در آن می باشد، ثانیاً معمولاً دور تا دور حیاط مرکزی رواقی قرار دارد که وسط این حیاط و بنا می باشد.باغچه ، حوض آب و چاه از عناصر حیاط هستند.

اتاقها : اتاقها طبقه پایین دارای سقف کوتاه بدون پنجره به بیرون برای کاربری های چون انبار و یا آشپزخانه و یا اتاق خدمه استفاده می شده است. اتاقهای طبقه فوقانی دارای نشیمن و پذیرایی بوده است و شامل فضاهای  سه دری تا 16 دری هستند. اتاقها کاملاً توسط درها بهم راه دارند.

تراس و شناشیل : یکی از عناصر مهم بناهای بوشهر تراس است تراس یا طارمه برای بهره گیری از هوای آزاد است این تراسها با سایه بانهای خود مانع تابش مستقیم  نور خورشید می شوند.بعضی طارمه ها در قسمت بیرونی قراردارند مانند: عمارت طاهری و عمارت امیریه.شناشیل نوعی تراس چوبی است که جلو اتاقها در طبقه فوقانی نصب شده و برای معبر و ارتباط دهنده فضاها استفاده می شود.بعضی از شناشیل ها نیز در بیرون نصب شده و با کرکره چوبی بسته می شود و دارای سقف می باشند.

پشت بام : از پشت بام برای خوابیدن در شب ها استفاده می شده که به دلیل شرایط جوی نسیم ملایمی از دریا بسوی ساحل می وزد. در بالا پشت بام جان پناه ایجاد شده و شامل ستون هایی به ارتفاع 5/1متر که نرده یا معجر بین آنها نصب شده است.یک اتاقک بنام سر پله نیز وجود دارد.

سایه بانها و شبکه های چوبی : سه نوع عمده سایه بان در خانه ها وجود دارد که عبارتند از سایه بانهای قائم، سایه بانهای افقی و سایه بانهای 45 درجه، جنس سایه بانها از چوب است. بجای سایه بان در بعضی موارد از کرکره چوبی نیز استفاده شده که از یکسری شبکه های چوبی تشکیل شده است این کرکره ها دارای لولا بوده و قابل تنظیم هستند.

در و پنجره ها : در و پنجره ها دولنگه و از جنس چوب ساج است. بالای آن هلالی شکل و از شیشه های رنگی به رنگهای آبی،زرد،قرمز،سفید،نارنجی و سبز استفاده شده که بصورت گره چینی زیبا به اشکال هندسی است. شیشه های رنگی باعث تلالو نور شده و زیبائی مسحور کنندگی به ساختمان می بخشد . ارسی نیز یک نوع باز شو است که در میان راهروها بکار رفته و دارای در کشویی است.

پله و راه پله : پله ها بدلیل سیستم سازه ای ویژه ای که دارند بصورتی ساخته شده اند که دارای فضای زیر پله ای هستند پله ها گاه مستقیم و گاه چرخان هستند. پله های حلزونی شکل در زاویه ها و راهروها قرار دارند که طبقه پایین را به پشت بام و طبقه فوقانی وصل می کنند گاهی در چهار گوشه ساختمان پله و.جود دارد.که برای کوران هوا و خنک کردن ساختمان نیز مورد استفاده قرار می گیرد.

دارا بودن تطابق با اقلیم غالب

در شکل گیری بافت قدیم عوامل مختلفی تأثیر گذار بوده اند از جمله اقلیم و وضعیت امنیتی و سیاسی منطقه

ـــ  بافت قدیم بوشهر در هماهنگی  کامل با اقلیم منطقه ساخته شده است.منطقه ای که بوشهر در آن واقع است دارای آب وهوای گرم می باشد از مشخصات این نوع آب و هوا بالا بودن رطوبت هوا و گرمای شدید و طاقت فرسا می باشد برای کم کردن رطوبت هوا معابر بسیار باریک و دارای تنوع استقرار ساخته شده است و ساختمانهای دو طرف معبر دارای ارتفاع زیاد هستند این حالت معابر علاوه بر اینکه با سایه اندازی، مانع تابش مستقیم نور خورشید بر دیوارها می شود.در معابر کوران هوا ایجاد نموده و باعث پایین آمدن رطوبت می گردد.این کوران هوا علاوه بر پایین آوردن رطوبت معابر رطوبت دیوارهای دو طرف کوچه را نیز جذب می نماید.با خشک شدن این دیوارها به دلیل استفاده از مصالح ساختمانی مناسب که همان سنگهای متخلخل دریایی و ملات می باشد،رطوبت فضای داخلی نیز جذب می شود رنک سطوح در بافت مسأله قابل توجه دیگری است که سعی شده از رنگهای روشن استفاده شود و در احد امکان سطوح به رنگ سفید درآیند.این انتخاب رنگ برای عدم جذب گرمای حاصل از تابش نور خورشید می باشد.

ـــ  در بافت بوشهر مسأله توپوگرافی بسیار خوب برخورد شده است.قسمت شرقی بافت بلندتر از قسمت غربی است در قسمت شرقی در جاهایی که زمین بلندتر است ارتفاع ساختمانها کوتاهتر می باشدبطوریکه وقتی از بالا به شهر نگاه     می شود اکثر پشت بامها تقریباً در یک سطح دیده می شوند. این برخورد به سه دلیل صورت گرفته است،دلیل اول این است که اگر ساختمانها بصورت پله ای ساخته می شوند، کل بافت رو به غرب قرار می گرفت و گرمای بیشتری و نسبت به حالت کنونی جذب می کرد. بعضی سایه اندازی ساختمانها بر روی یکدیگر کمتر می شد.دلیل دوم بعلت استفاده از پشت بامها برای خوابیدن،این همسطح نبودن پشت بامها باعث اشراف بعضی به بعضی دیگر می شد و سومین دلیل این است که در قسمت شرقی شهر به دلیل بلندتر بودن ،سطح آبهای زیرزمینی نسبت به قسمتهای غربی شهر،پایین تر می  باشد،و رطوبت بالا برنده کمتری جذب می شود.

دارا بودن تکنیک ویژه در ساخت بناها

معماری بوشهر علاوه بر توجه به عملکرد در سازه ها نیز دارای خصوصیات منحصر به فردی می باشد، سیستم سازه ای ، دیوار باربری و تیر ریزی در سقف می باشد. به دلیل بازشوهای متعدد در بدنه ها در بسیاری از موارد این دیوارهای بازبر به ردیفی از ستونی تبدیل شده اند. به دلیل استفاده از تیر ریزی در سقف، پشت بام به صورت مسطح درآمده است.در طبقات بالا برای سبک تر شدن دیوارها در بدنه هایی که بازشو ندارند ، از طاق نما استفاده شده است.

با توجه به سیستم سازه ای این بناها،طاقها و قوسها بیشتر نقش تزئینی پیدا می کنند و به همین دلیل کمتر مورد استفاده قرار گرفته اند.تیرهایی که بار سقف راتحمل می نماینداین چوبها که به چندل یا صندل معروف هستند از سواحل هند و افریقا به بوشهر آورده شده اند این تیرهای چوبی  سرخ رنگ بوده و موریانه به آنها حمله نمی کند.از این نوع چوب علاوه بر تیرهای چوبی سقف، در ساخت بازشوها و سایه بانها نیز استفاده شده است.حصیر بوریا نیز  روی چندلها بکار می رود گاهی نیز از سنگ متخلخل که سبک می باشد برای کاستن بار روی سقف استفاده می شود.

مسئله دیگر در سازه بناهای قدیمی بوشهر استفاده از تیرهای چوبی برای جلوگیری از دور شدن ستونها از یکدیگر در اثر نیروی رانش می باشد این تیرها در اکثر موارد به شکل زیبایی بواسطه سایبان با ساختمان ترکیب شده اند .برای ملات ساختمان در کف و طبقه تحتانی و آب انبار از ساروچ و طبقات فوقانی از گچ استفاده شده است نمای بیرونی نیز از گچ است.

ـــ  بافت قدیم بوشهر دارای چهار محله به نام محله بهبهانی،شنبدی،کوتی و دهدشتی می باشد،این بافت دارای       کوچه های تنگ و باریک با ارتفاع بلند است که درونگرا هستند.این بافت بطوری بهم پیوسته است که نمی توان به راحتی یک بخش را از بخش دیگر جدا نمود.در این بافت کوچه های باریک در بعضی نقاط به هم می پیوندند و میدانچه هایی را بوجود می آورند.جایی که محله شنبدی قرار گرفته بهترین جای بافت است زیرا هم به دریا نزدیک است هم بلندترین قسمت زمین در بافت است.

 

فرهنگی ــ اجتماعی

ــ  داشتن آئین ها ، آداب و رسوم ویژه

ــ زادگاه محل زندگی شخصیت های نام آور

ــ  محل وقوع اتفاق تاریخی، اجتماعی فرهنگی مهم

ــ  دارا بودن سازمان اجتماعی خاص

 

داشتن آئین ها، آداب و رسوم ویژه

بافت بوشهر قدیم بعلت قرارگیری در کنار ساحل دریایی خلیج فارس و مراوده با کشورهای خارجی نظیر هند،اروپا،آفریقا،تحت تأثیر فرهنگ این ملتها قرار گرفته و دارای آئینهای تلفیقی است که جنبه بومی به خود گرفته است مردم بوشهر تمامی فرهنگهای ملت بیگانه را در خود جذب کرده و جامه نوینی به آن پوشانده است که از جمله این آئینها مراسم عزاداری و موسیقی محلی است که تحت تأثیر فرهنگ آفریقا قرار گرفته است.

بزم عروسی : ابزارهای طرب این بزم نی انبان و تمبک است که دارای ریتم های خاص خود می باشد،خیام خوانی در عروسی ها معمول است بدین صورت که رباعیات خیام خوانده می شود.

یزله : یزله به معنی رقص و پایکوبی توأم با همخوانی گروهی و کف زنی است.یک نفر می خواند و دیگران با کف زدنهای مرتب بند اول شعر را پاسخ می گویند که چنین آغاز می شود.

هل الیوسا هل یوسا

جهازاومه نفع دزدا ...

دیگه نمیشم به کله ...

جهان گشته به کام کاسه لیسو ...

بیت خوانی

خواندن بیت در عروسی ختنه سورانی از جانب مادر خواهر، عمه و خاله داماد یا عروس خوانده می شود که حاضرین بعد از پایان آن(کل) می زنند

هر چه دارم سی تو دارم                       تو عزیز خونمی

قد بالات گل بریزم                              تو رود یک دونمی

رود جونیم یکی یک دونه                   صاحب صد خونه بی

شب به کوچه عاشقان و روز به مکتب خونه بی

مراسم گارویی

مراسم گارویی یک نوع کار دسته جمعی است بدین صورت که هر کس می خواسته خانه بسازد تمام فامیل و آشنایان به یاری او می آمدند و بعد از ظهر نهار خورده به خانه خود می رفته اند. صاحبخانه به آنها پول نمی داده و یک نوع همکاری جمعی بوده است.این مراسم در ساروچ کویی و کشاورزی نیز معمول بوده است.

مراسم دم دم سحری : در ماه مبارک رمضان سحر گاه ها یک نفر بر طبل یا دمام کوبیده به درب خانه مردم آمده آنها را از خواب بیدار می کردند و هم زمان اشعار مناجات گونه می خواند.روز عید فطر مردم به کسی که دم دم سحری اجراء می کرده پول می دهند.

نان پوش : نان پوش یک نوع نذری است که آن را در مساجد و حسینیه ها بجا می آورند.اگر فردی بیمار شود او را نذر می کنند که در صورت بهبودی نان پوش نمایند.فرد بهبود یافته را در کنار منبر مساجد خوابانده و بدنش را با نان   می پوشانند.سپس نان را به همراه حلوا بین حاضرین تقسیم می کنند.

تابه گرمک: روشی برای دفع چشم زخم می باشد و یا اینکه دفع بیماریهایی مانند تب.

سر یک چهار راه آتش روشن کرده روی آن تابه قرار می دهند .یک مادر و دختر کنار تابه ایستاده طفلی را که مریض است روی تابه دست به دست می گردانند و مقداری آب دریا روی تابه می پاشند که اشکال حاصل نمک آب دریا ظاهر می شود که می گویند اگر شکل گربه باشد بچه ترسیده است.زاج نیز روی تابه گذاشته سپس خاکستر آن را روی زمین ریخته که عابرین آن را لگدمال کنند و بدین صورت رفع چشم زخم و بیماری شود.

ــ  در ماه محرم و صفر نیز چهار محله بافت قدیم مراسم سینه زنی به شکل دایره و نوحه خوانی، نواختن سنج و دمام اجراء می شود که در نوع خود بی نظیر است.هر محله جداگانه مراسم سینه زنی و زنجیر زنی را انجام می دهد.

زادگاه : محل زندگی یا آرامگاه شخصیت های نام آور که موجب شکل گیری بافت خاص گردیده باشد.

قدمگاه عباسعلی : در اعتقادات مردم جایگاه خاصی دارد و در هنگام دعا ها و حاجت خواهی به عباسعلی قسم       می خوردند .این قدمگاه که بر روی تنه درخت کناری بنا شده است زائران زیادی را می طلبد.این جایگاه محل روضه خوانی حاج رئیس تاجر بزرگ قند و شکر بوده که در کنار خانه و تجارتخانه وی که موسوم به عمارت حاج رئیس است بنا شده است.عباسعلی به مرور زمان در محل شنبدی کنار ساحل بوجود آمده و گسترش یافته است.

بازار ــ  بازار به عنوان قلب محلات و اتصال دهنده آنها بین محله شنبدی و بهبهانی قرار داشته که شامل چند راسته بوده است از جمله آهنگرای،نجاری،بازار ماهی فروشی و بازار سبزی فروشی که ارتباط تنگاتنگی با دریا داشته و کالاها مستقیماً از دریا وارد بازار می شده است.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

زیست محیطی

ــ  دارا بودن عناصر ، مکان ها یا مناظر طبیعی ویژه

ــ  دارا بودن سازگاری بین طبیعت و سکونت گاههای انسان

 

دارا بودن عناصر ، مکانها یا مناظر طبیعی ویژه

بافت قدیم بوشهر که شامل چهار محله است در کنار ساحل و در جهت دسترسی به آب دریا ساخته شده است تمامی محله ها با کوچه های تنگ و باریک بسوی دریا محدود می شودو همچنین بسوی وزش باد شمال ساخته شده اند که خانه ها رو به سوی شمال دارند باد شمال تنها بادی است که در تابستان هوای خنک می آورد.خانه ها دارای درها متعدد است که وقتی آنها را می گشایند نسیم دریا را به درون خانه می کشاند و هوا را خنک نگه می دارد.سیستم برودت هوا از طریق تعدد درها بوده است.

دریای زیبای خلیج فارس جزء جدائی ناپذیر بافت قدیم بوشهر است و زیبائی سحرانگیزی به بافت بخشیده است پشت بام هر خانه ای که بایستی زیبایی،آرامش،آب آبی و نیلگون خلیج فارس در پایین پایت قرار دارد.تنها بافت قدیمی و باشکوهی است که در کنار ساحل دریا واقع شده است.ارتفاع متوسط بافت قدیم از سطح دریا در نقاط مختلف شهر یکسان نیست بدین معنی که قسمت های قدیمی در مقایسه با نقاط جنوبی (بافت جدید شهری) دارای بلندی بیشتری است، بعلاوه تغییرات شیبی محسوسی در جهات شرقی،غربی و جنوبی آن به چشم می خورد.

دارا بودن هم سازگاری بین طبیعت و سکونت گاههای انسان

بوشهر که دارای آب و هوای گرم و مرطوب است خانه ها را طوری ساخته اند که گرما حس نشود خانه ها دارای شناشیل یا بالکن چوبی است که روبروی دریا ساخته شده از داخل شناشیل می شود دریا را دید و از نسیم آن بهرمند شد. دیگر اینکه بافت قدیم روبسوی باد شمال ساخته شده که به آسانی باد به داخل خانه ها کشانده شده و آنجا را در تابستانهای گرم و مرطوب خنک نگه می دارد. دیگر استفاده از چوب در ساخت در وپنجره هاست و فلز بکار نرفته است که به خنکی هوا کمک می کند.

مصالح ساختمانی از جنس سنگهای اسفنجی است که از کنار ساحل کنده می شود این سنگها حاصل فسیلها و مرجانها و گوش ماهی هاست که منفذ بوده و سبک می باشد . این سنگها گرما را دفع می کندپوشش سقف نیز از جنس چوب چندل یا صندل است که نه پوسیده می شود و نه موریانه می خورد مصالح مطلبق با آب وهوای گرم و مرطوب است بعلت داشتن شیب بافت قدیم آب باران در کوچه ها جاری می شود و هیچگاه سیل بوجود نمی آید آب اضافی به دریا سرازیر می شود.

 

 

 

 

 

منابع مورد استفاده :

1) افشار سیستانی، ایرج : نگاهی به بوشهر،جلد1و2،انتشارات نسل دانش،تهران 1369

2) معماریان ،غلامحسین: آشنایی با معماری مسکونی ایران،انتشارات دانشگاه علم و صنعت،تهران 1375

3)  رسایی کشوک،سام : شکوه ابوشهر ،انتشارات شروع: بوشهر:1384

4)  هاولی ، دونالد، دریایی پارس وسرزمین متصالح، ترجمه حسن زنگنه